De Tweede Kamer wil dat vanaf 1 januari 2028, en uiterlijk per 1 januari 2029, de residuele rekenmethodiek geldt bij het vaststellen van de inbrengwaarde voor kostenverhaal. Dat staat in de motie-Grinwis van 29 september, die brede steun kreeg. Bij residueel rekenen leidt de taxateur de grondwaarde af van de verwachte ontwikkelopbrengsten, verminderd met de kosten om het plan te realiseren.
De motie komt van Pieter Grinwis (ChristenUnie), samen met Jurgen Nobel (VVD), Robert van Asten (D66) en Hanneke Steen-Klok (CDA). Ontwikkelaarsvereniging Neprom en de Vereniging van Nederlandse Gemeenten steunen de motie, mits goed uitgewerkt. De VNG pleitte eerder juist voor de gebruikswaarde, die eenvoudiger is vast te stellen en meer ruimte biedt om publieke kosten te verhalen. Ook voormalig minister Mona Keijzer (VRO) zag in de gebruikswaarde een middel om speculatieve grondhandel tegen te gaan.
Comparatief tegenover residueel
Volgens de huidige regels geldt bij de inbrengwaarde de hoogste waarde: die bij voortzetting van het bestaande gebruik of die binnen de nieuwe ontwikkeling. Keijzer wilde alleen de gebruikswaarde voorschrijven, gebaseerd op het bestaande toegestane gebruik. Vooral bij greenfieldontwikkelingen, bouw op nog onbebouwde grond, ligt die doorgaans lager, waardoor gemeenten meer publieke kosten kunnen verhalen.
De Kamer koos dus niet voor dat voorstel. Volgens de indieners voorkomt de residuele methode dat speculatief hoge verwervingsprijzen maatgevend worden, zonder dat de grondverwerving stagneert. Hoogleraar Arjan Bregman (Instituut voor Bouwrecht) en emeritus-hoogleraar Friso de Zeeuw onderbouwden die voorkeur eerder dit jaar in het rapport Speculatieve grondprijzen verantwoord.
Zij zetten residueel rekenen af tegen de comparatieve methode, waarbij taxateurs de waarde van ruwe bouwgrond bepalen aan de hand van vergelijkbare grondtransacties. Volgens Neprom-directeur Fahid Minhas is die methode door jurisprudentie gangbaar geworden, waardoor speculatief betaalde prijzen maatgevend kunnen worden. In voorbeeldberekeningen van Bregman en De Zeeuw valt de comparatief bepaalde grondwaarde al snel twee keer zo hoog uit als de residuele waarde.
Taxateurs zien aannames
Erik Vlaming, taxateur en onteigeningsdeskundige bij BaseValue, plaatst kanttekeningen bij het wettelijk voorschrijven van één methode. Volgens hem zijn comparatief en residueel methoden, en is het aan de taxateur om de finale waarde te bepalen. Hij verwijst naar een uitspraak van het Gerechtshof Den Haag van 29 januari 2019, waaruit volgens hem blijkt hoe sterk residuele berekeningen van aannames afhangen. Kleine wijzigingen daarin kunnen grote verschillen in grondwaarde opleveren.
Bij greenfieldontwikkelingen geeft Vlaming de voorkeur aan de comparatieve methode, mits er voldoende bruikbare referentietransacties zijn. Bij binnenstedelijke ontwikkelingen ontbreken die vaak en ligt residueel rekenen meer voor de hand. Beide methoden leveren volgens hem waarde-indicaties op die taxateurs moeten kunnen afwegen.
Vlaming voorziet ook juridische complicaties: volgens hem kan de wijziging van het Omgevingsbesluit niet los worden gezien van de regels voor waardebepaling bij onteigening. Of daarvoor daadwerkelijk een wetswijziging nodig is, zal bij de juridische uitwerking moeten blijken; de motie zelf vraagt om aanpassing van het Omgevingsbesluit. Vlaming verwacht dat de Raad van State de Kamer terugfluit.
Gemeenten willen verder
Geert-Jan Put, voorzitter van de Vereniging van Grondbedrijven, noemt de residuele methode een stap in de goede richting, maar niet de beste. Volgens hem zal er nog steeds een te hoge inbrengwaarde ontstaan, wat drukt op woningbouwprojecten omdat de aanvangswaarden te hoog blijven en te veel met publiek geld moeten worden afgetopt. Door de zogenoemde macro-aftopping kan niet meer worden verhaald dan de grondexploitatie aan opbrengsten biedt; het resterende tekort komt bij de overheid terecht.
De VvG stelt in het rapport Inbrengwaarde en Kostenverhaal, opgesteld met hoogleraar gebiedsontwikkeling Erwin van der Krabben (Radboud Universiteit) en grondbeleidexperts Joop van den Brand en Theo Stauttener, dat de huidige toepassing van de comparatieve methode niet langer goed functioneert. Volgens de vereniging zorgt die voor fors hogere verwachtingswaarden dan de gebruikswaarde, met gelijktijdig forse tekorten in het kostenverhaal. De VvG ziet de gebruikswaarde als de enige feitelijke wettelijke benchmark en vindt dat het ontwikkelrisico bij de ontwikkelaar hoort te liggen.
Bregman en De Zeeuw zien in het uitsluitend hanteren van de gebruikswaarde een principieel bezwaar. Volgens hen komt dat feitelijk neer op volledige baatafroming, wat op gespannen voet kan staan met het eigendomsrecht. Zij verwijzen naar artikel 15.22 van de Omgevingswet, waarin bij onteigening vergoeding van de werkelijke waarde is vastgelegd, en naar artikel 8.17 van het Omgevingsbesluit, dat bij de inbrengwaarde eveneens aansluit bij die werkelijke waarde. De VvG weerlegt dat bezwaar in de tekst niet expliciet.
Gulden middenweg
Minhas noemt de residuele methode de gulden middenweg. Om die uitvoerbaar te maken, pleit hij voor werken met kengetallen, vergelijkbaar met de kostensoortenlijsten bij kostenverhaal. Ambtenaren van VRO en marktpartijen zouden daarover inmiddels in overleg zijn. Volgens Minhas leidt het hanteren van uitsluitend de gebruikswaarde, bijvoorbeeld op basis van de WOZ-waarde, ertoe dat niemand meer gaat verkopen zolang de onteigeningswetgeving niet wordt aangepast.
De VvG dringt aan op heldere wettelijke kaders en randvoorwaarden. Zonder die kaders kunnen taxateurs hun eigen berekeningsmethodiek en aannames blijven hanteren, los van de feitelijke gemeentelijke kosten. In de praktijk verandert er dan nauwelijks iets. Put pleit er bovendien voor de waardebepaling zo kort mogelijk voor het planologische besluit te laten plaatsvinden, zodat veranderende marktomstandigheden tijdens langdurige procedures niet telkens tot nieuwe taxaties leiden.
Ook de residuele methode biedt geen vanzelfsprekende oplossing: de uitkomst hangt sterk af van aannames over opbrengsten, bouwkosten, publieke investeringen en ontwikkelrisico's. Put verwacht dat dit een tussenbesluit is en dat over een paar jaar zal blijken dat de gebruikswaarde het meest eenvoudige en rechtvaardige uitgangspunt is voor inbreng bij kostenverhaal.
Of residueel rekenen de gulden middenweg wordt, hangt vooral van die uitwerking af. Achter de discussie over taxatiemethoden gaat een grotere vraag schuil: wie profiteert van de grondwaardestijging, wie betaalt de publieke voorzieningen en wie draagt het risico als de ontwikkeling tegenvalt. De Kamer heeft een richting gekozen, het antwoord op die vragen niet.