Afkoppelen

Steden zijn vaak dichtbebouwd, overal liggen buizen; de ondergrond is een complex netwerk. Van oudsher voeren veel rioolstelsels, de zogenaamde gemengde stelsels, zowel afvalwater als regenwater in één buis naar de rioolwaterzuiveringsinstallatie (RWZI). Bij forse regenval? Dan overstroomt de boel. Met alle gevolgen van dien: een mengsel van riool- en regenwater klotst dan ongezuiverd in sloten en vijvers. Een ecologische ramp, of toch minstens een fikse vervuiling. Afkoppelen, daartegenover, betekent simpelweg: dit relatief schone hemelwater níet langer naar het vuilwaterriool sturen. De intentie is duidelijk: minder druk op het systeem, schoner oppervlaktewater, en vooral: wateroverlast voorkomen. Het regenwater krijgt, eenmaal afgekoppeld, een alternatieve bestemming. Denk aan directe infiltratie in de bodem, afvoer naar oppervlaktewater, of zelfs hergebruik. Deze scheiding is cruciaal voor een robuustere en milieuvriendelijkere waterhuishouding in stedelijk gebied.

Het afkoppelen van hemelwater, een proces dat zich kenmerkt door een reeks logische stappen, begint doorgaans met een gedegen inventarisatie. Men stelt vast welke dakoppervlakken en verharde terreinen momenteel hun regenwater in het gemengde rioolstelsel lozen. Een cruciale fase volgt: het bepalen van de nieuwe, alternatieve bestemming voor dit relatief schone water. Krijgt het de kans om de bodem in te sijpelen? Leidt men het direct naar nabijgelegen oppervlaktewater? Of wordt het opgevangen voor toekomstig gebruik? De gekozen bestemming stuurt de verdere technische uitwerking, de uiteindelijke oplossing. Hier wordt de blauwdruk voor de nieuwe waterroute ontworpen. De fysieke uitvoering is vrij direct. De bestaande aansluiting van bijvoorbeeld een regenpijp of een straatkolk op het vuilwaterriool wordt verbroken. Er ontstaat een leiding zonder bestemming. Dan volgt de aanleg van een nieuwe verbinding, een nieuw pad voor het hemelwater. Dit kan een nieuw, separaat hemelwaterriool zijn dat het water naar een grotere afvoer leidt. Het kan ook een directe koppeling naar een specifiek daarvoor ontworpen infiltratievoorziening betreffen; denk aan een infiltratiekrat onder de grond, onzichtbaar maar doeltreffend, of een bovengrondse wadi die het landschap mede vormt. Soms is de oplossing eenvoudiger, een leiding die rechtstreeks uitmondt in een sloot of een vijver. Het geheel culmineert in de feitelijke scheiding van twee waterstromen, met elk hun eigen route. Een functionele controle sluit de werkzaamheden vaak af; men controleert of het systeem doet wat het moet doen.

Varianten en benaderingen van afkoppelen

Afkoppelen, een proces dat in zijn essentie draait om het scheiden van waterstromen, kent echter diverse gedaanten. Het is zelden een one-size-fits-all oplossing, eerder een spectrum van methodieken waarbij de ‘hoe’ en ‘waartoe’ sterk uiteenlopen. We spreken hier minder over ‘soorten afkoppelen’ als wel over verschillende bestemmingen voor het hemelwater of schaal van aanpak.

De meest voor de hand liggende varianten liggen in de uiteindelijke bestemming van het afgekoppelde water:

• Infiltratie in de bodem: Misschien wel de meest natuurlijke en waterkringloopvriendelijke methode. Hierbij krijgt het schone regenwater de kans om in de ondergrond te dringen, het grondwater aan te vullen. Denk aan wadi’s, infiltratiekratten ondergronds weggewerkt, poreuze verharding die water doorlaat, of eenvoudigweg grindkoffers. Dit helpt verdroging tegen te gaan en piekafvoeren te dempen.
• Afvoer naar oppervlaktewater: Een directe route voor het hemelwater naar een nabijgelegen sloot, gracht, vijver of speciaal aangelegd retentiebekken. Vaak gebeurt dit via nieuw aangelegde separate hemelwaterriolen. Het voordeel? Minder belasting van het vuilwaterriool. Het nadeel? Als er verontreiniging op verharde oppervlakken ligt, komt dat ook in het oppervlaktewater terecht.
• Hergebruik (Regenwateroogst): Hier wordt het hemelwater niet geloosd, maar opgeslagen – bijvoorbeeld in een ondergrondse regenwaterput, een regenton of een waterkelder. Dit opgevangen water kan dan gebruikt worden voor minder kritische toepassingen zoals toiletspoeling, tuinirrigatie, de auto wassen, of zelfs als proceswater. Dit vermindert de vraag naar kostbaar drinkwater.

Naast de bestemming kunnen we onderscheid maken in de schaal waarop afkoppelen plaatsvindt:

• Perceelsgebonden afkoppelen: Dit omvat de inspanningen op individuele percelen, zowel bij woningen als bedrijfspanden. Een regenpijp die niet langer op het riool uitkomt maar in een regenton, een kleine wadi in de tuin, of direct in de border. Hier ligt de verantwoordelijkheid primair bij de perceelseigenaar, vaak met stimulans vanuit de gemeente.
• Gebiedsgerichte afkoppeling: Een grootschaligere aanpak, meestal uitgevoerd door gemeenten, waarbij hele straten, wijken of bedrijventerreinen worden voorzien van nieuwe, gescheiden infrastructuur voor hemelwaterafvoer. Denk aan de aanleg van complete gescheiden rioolstelsels of de aanleg van collectieve wadi’s.

Tot slot, een belangrijk onderscheid: hoewel “afkoppelen” de actie beschrijft, resulteert dit op grotere schaal vaak in een gescheiden rioolstelsel. Dat laatste is de infrastructuur waarbij afvalwater en hemelwater vanaf de bron al separaat worden ingezameld en verwerkt. Afkoppelen draagt dus direct bij aan de realisatie van dergelijke gescheiden systemen, maar het kan ook op zichzelf staan als een lokale, kleinschalige maatregel zonder direct een heel nieuw stelsel te impliceren. De doelen zijn gelijk, de reikwijdte en aanpak verschillen.

In de dagelijkse bouw- en beheerspraktijk manifesteer Afkoppelen zich in uiteenlopende vormen. Het zijn concrete ingrepen, vaak subtiel, soms ingrijpend, die de waterhuishouding fundamenteel veranderen. Vaak zie je het terug in:

• De groene achtertuin: Een huiseigenaar heeft de regenpijp, die voorheen direct op het riool was aangesloten, verlegd. Nu mondt deze uit in een infiltratiekrat onder een border, of simpelweg in een grote regenton die het water voor de tuin bewaart. Geen afvalwaterriolering meer voor dat relatief schone hemelwater, een effectieve ontlasting van het systeem.
• Het vernieuwde bedrijfsterrein: Op een recent herontwikkeld industrieterrein, waar eens grote asfaltvlakken al het regenwater pijlsnel afvoerden naar de gemengde riolering, zijn nu brede grindstroken en speciaal aangelegde wadi’s te zien. Regenwater van de daken en de verharde oppervlakken zakt nu direct de bodem in, of vloeit naar een nabijgelegen, speciaal daarvoor aangelegde vijver, keurig gescheiden van het vuilwater.
• De stedelijke herinrichting: Bij de reconstructie van een woonwijk kiest de gemeente niet voor vervanging van het oude gemengde riool, maar voor een volledig gescheiden stelsel. Het huishoudelijk afvalwater gaat naar de zuivering, maar de straatkolken en regenpijpen leiden het hemelwater via een apart buizenstelsel naar een nabijgelegen singel. Minder wateroverlast bij hoosbuien, en de zuiveringsinstallatie krijgt alleen te maken met waarvoor hij bedoeld is: afvalwater.
• Het sportpark met waterberging: Een sportcomplex dat kampt met plasvorming na regen, heeft gekozen voor een innovatieve oplossing. De dakoppervlakken van de kantine en kleedkamers, plus de verharde paden, zijn afgekoppeld. Het water wordt nu opgevangen in een ondergrondse buffer die tevens dient als irrigatiereservoir voor de sportvelden. Een dubbele slag: geen overbelasting riool, én minder drinkwaterverbruik voor sproeien.

De aanpak van watermanagement in Nederland, en daarmee ook het afkoppelen van hemelwater, wordt sterk beïnvloed door een gelaagd stelsel van wet- en regelgeving. Sinds 1 januari 2024 vormt de Omgevingswet het overkoepelende kader voor de fysieke leefomgeving, waaronder water. Deze wet heeft de taken en verantwoordelijkheden van met name gemeenten geconsolideerd en verscherpt.

Centraal staat de zorgplicht voor hemelwater die bij gemeenten ligt, verankerd in de Omgevingswet. Dit betekent dat gemeenten verantwoordelijk zijn voor de inzameling en verwerking van stedelijk afvalwater en, cruciaal in deze context, de afvoer van overtollig hemelwater, voor zover een goede afvoer redelijkerwijs niet van de perceeleigenaar kan worden verwacht. Afkoppelen is een direct middel om invulling te geven aan deze zorgplicht, door de belasting op het gemengde riool te verminderen en wateroverlast tegen te gaan.

Elke gemeente stelt, conform de Omgevingswet (voorheen de Waterwet), een Gemeentelijk Rioleringsplan (GRP) op. Dit plan beschrijft gedetailleerd hoe de gemeente haar zorgplichten voor afvalwater, hemelwater en grondwater de komende jaren invult. Hierin worden beleidslijnen, doelstellingen en concrete maatregelen opgenomen, waaronder vaak omvangrijke afkoppelingsprojecten. Een GRP dient als leidraad voor de investeringen en de uitvoering van de gemeentelijke watertaken.

Verder kunnen lokale verordeningen, opgenomen in het Omgevingsplan (voorheen bestemmingsplan of gemeentelijke verordeningen), aanvullende regels stellen voor perceeleigenaren. Deze kunnen betrekking hebben op de manier waarop hemelwater op eigen terrein moet worden verwerkt, bijvoorbeeld door middel van infiltratie of door het verbod op lozing in het vuilwaterriool bij nieuwbouw of verbouw. Dergelijke lokale regels stimuleren of zelfs verplichten perceeleigenaren om bij te dragen aan de waterhuishouding door middel van afkoppelen, complementair aan de inspanningen van de gemeente. De wetgeving biedt dus de kaders en de instrumenten om op verschillende niveaus – van landelijk beleid tot lokale uitvoering – te sturen op een duurzamere omgang met hemelwater.

Pfff, die rioolstelsels; niet iets waar men in de bouw eeuwenlang over nadacht als iets anders dan een afvoerbuis. Oorspronkelijk? Simpele gemengde stelsels, functionaliteit voorop. Vuilwater én hemelwater, alles in één goot, één buis, weg ermee. Pragmatisch, vooral in de tijd dat verharding beperkt was en regenwater prima via open goten en grachten kon worden afgevoerd. De explosieve groei van steden na de Tweede Wereldoorlog veranderde dat beeld drastisch. Meer huizen, meer wegen, meer daken. Kortom: méér verhard oppervlak, dus meer regenwater dat snel moest worden afgevoerd. De gemengde riolen kregen het zwaar. In de jaren zeventig en tachtig, met het opkomen van milieubewustzijn en de eerste serieuze waterkwaliteitsnormen, begon men de keerzijde echt te voelen. Overstorten, rioolwater dat bij elke flinke regenbui de sloten in klotste, de zuiveringsinstallaties overbelast: het kon zo niet langer. Men zag in dat hemelwater, relatief schoon, niet thuishoorde bij het vuilwater. De Waterwet, die later deels in de Omgevingswet zou opgaan, verankerde gaandeweg de zorgplichten voor gemeenten. Het beheer van hemelwater, losgekoppeld van afvalwater, werd een beleidsdoel, een noodzaak zelfs. Technische innovaties volgden, hand in hand met de beleidsontwikkelingen. Eerst simpelweg het water naar een nabijgelegen oppervlaktewater leiden, later kwamen infiltratievoorzieningen zoals wadi’s en infiltratiekratten op. De focus verschoof van alleen ‘afvoeren’ naar ‘vasthouden, bergen, infiltreren en pas daarna afvoeren’, het principe van de ‘trits’. Deze evolutie, van een puur functionele afvoer naar een integrale benadering van de watercyclus in de bebouwde omgeving, heeft afkoppelen tot een standaardpraktijk gemaakt. Het is geen incidentele ingreep meer, het is een structureel onderdeel van stedenbouw en civiele techniek geworden, onmisbaar in het licht van klimaatverandering en duurzaam waterbeheer. Zo is het gegaan.

• https://nl.wikipedia.org/wiki/Afkoppelen
• https://gepwater.com/regenwater-afkoppelen/
• https://www.lochem.nl/natuur-en-klimaat/riolering-en-afkoppelen-regenwater
• https://nl.wikisage.org/wiki/Riool
• https://www.vlario.be/files/katernafkoppelen1.pdf
• https://www.waterschaplimburg.nl/publish/library/6/handreiking_200x200_deflr_1_1.pdf