Afslaan natuursteen

Afslaan vormt een cruciale stap in de traditionele steenhouwerij, vaak uitgevoerd direct nadat een blok grof is voorbewerkt. Waar het joppen grote brokken steen verwijdert, dient het afslaan voor de verfijning. De steenhouwer plaatst een ceseel — een brede, platte beitel met een houten of stalen klopper — precies op de afgetekende lijn. Door gerichte slagen wordt de steen gecontroleerd weggetikt. Dit proces vereist een hoog concentratieniveau en materiaalkennis. Een verkeerde hoek of een te harde slag kan namelijk onbedoelde breuklijnen veroorzaken die dieper in de steen trekken dan gewenst. Het resultaat is een strakke, gedefinieerde rand die als basis dient voor verdere afwerkingen zoals scharreneren of frijnen.

De praktische uitvoering

Zodra de definitieve contouren op het natuursteen zijn uitgezet, start de fysieke afname van het overtollige materiaal. De vakman plaatst de ceseel exact op de getrokken lijn. De hoek is bepalend. Een te steile stand dwingt de slagkracht diep het gesteente in, wat onzichtbare breuken of 'vliegers' veroorzaakt die het werkstuk kunnen ruïneren. De klopper landt ritmisch. Bij elke slag springen schilfers steen weg. Dit proces herhaalt zich totdat de rand de gewenste maatvoering bereikt.

De weerstand varieert per steensoort. Harde stollingsgesteenten reageren anders op de beitel dan zachtere sedimentaire kalkstenen. De steenhouwer voelt de trilling in de steel. Er wordt vaak van de hoeken af gewerkt om uitbrokkeling aan de uiteinden te voorkomen. Het staal zoekt de weg van de minste weerstand langs de aftekening. Geen haast. Een beheerste uitvoering zorgt voor een strakke, vlakke kant die direct gereed is voor verdere ambachtelijke bewerkingen. Het resultaat van dit proces is een zuivere begrenzing van het element, waarbij de grove sporen van de eerdere bewerkingen volledig zijn verdwenen.

De techniek kent twee hoofdvormen: de klassieke handmatige methode en de mechanische variant. Bij handmatig afslaan regeert de beheersing. De steenhouwer kiest zijn klopper op basis van het materiaal. Een houten klopper voor zachte kalksteen om de impact te dempen. Een stalen hamer voor het harde werk in graniet of hardsteen. Dan is er de pneumatische beitelhamer. Deze machine vervangt de armslag door hoogfrequente luchtdrukstoten. Sneller. Efficiënter bij grote volumes. Maar de risico's nemen toe. De machine voelt de weerstand van de steen niet zoals een menselijke hand dat doet, wat bij kwetsbare aders in de steen sneller tot ongewenste breuk leidt.

Terminologische verwarring ligt op de loer bij de voorbewerking van natuursteen. Afslaan wordt vaak verward met joppen, maar het doel verschilt wezenlijk. Joppen is het verwijderen van grote, overtollige massa’s zonder strikte maatvoering. Het grove geweld. Afslaan volgt daarop; het is de stap die de steen dwingt tot de exacte maat. In de werkplaats hoort men ook wel de term 'omzetten' of 'omwerken' van de kanten. Dit is in feite hetzelfde proces. Na het afslaan volgt het scharreneren. Waar het afslaan de rand bepaalt, wordt bij het scharreneren het gehele oppervlak met een breed ceseel vlak gemaakt. Een logische opeenvolging van ruw naar verfijnd.

De benadering verschuift naargelang de geologie. Bij gelaagde sedimentgesteenten zoals zandsteen is de richting van de slag cruciaal. Men slaat hier 'met de laag mee' of juist haaks erop om splijten te voorkomen. Bij stollingsgesteenten, die geen duidelijke gelaagdheid kennen, is de hoek van het ceseel constanter. Soms spreekt men bij zeer harde materialen van 'afknippen'. Hierbij wordt een zwaardere slagbeitel gebruikt die de steen eerder doet knappen dan versplinteren. Het resultaat is een minder strakke lijn dan bij het klassieke afslaan, maar het is vaak de enige manier om weerbarstig materiaal te temmen.

Een restauratiesteenhouwer staat voor een massief blok Belgische hardsteen. De opdracht is helder: een versleten raamdorpel kopiëren. De kraspen heeft een haarscherpe lijn getrokken op het grijze oppervlak. Hier begint het afslaan. Met een zware stalen klopper en een breed ceseel tikt hij de overmaat weg. Korte, droge klappen. Grijze schilfers springen van de werkbank terwijl de strakke lijn van de nieuwe profilering langzaam tevoorschijn komt. De rand die overblijft is exact de maat die nodig is voor de verdere afwerking.

In de utiliteitsbouw zie je het proces terug bij het passend maken van monumentale traptreden. De zaagmachine heeft de treden grof voorbereid, maar de aansluiting bij het bordes vergt handmatige precisie. De vakman zet de beitel op de afgetekende lijn. Hij werkt bewust van de hoeken naar binnen toe. Waarom? Dit voorkomt dat de kwetsbare hoekpunten onbedoeld uitbreken onder de zijdelingse druk van de beitel. Het is een ritmisch spel tussen de weerstand van het materiaal en de gecontroleerde kracht van de steenhouwer.

Soms gaat het mis, wat de noodzaak van vakbeheersing onderstreept. Denk aan een te voortvarende slag op een blok kalksteen met een verborgen natuurlijke ader. De beitel staat een fractie te steil. In plaats van een nette schilfer aan de oppervlakte, schiet een 'vlieger' — een ongewenste breuklijn — diep de steen in. Het werkstuk is in één klap onbruikbaar voor de beoogde toepassing. Dit praktijkvoorbeeld toont aan dat afslaan niet slechts het verwijderen van massa is, maar een voortdurende dialoog met de interne structuur van het gesteente.

Stof is de vijand. Bij het handmatig of mechanisch afslaan van natuursteen komt fijnstof vrij, waarbij de blootstelling aan kristallijn respirabel kwartsstof strikt is gelimiteerd door het Arbobesluit. Werkgevers zijn verplicht de blootstelling tot een minimum te beperken via de arbeidshygiënische strategie. Dit betekent in de praktijk vaak bronaanpak, zoals puntafzuiging op pneumatische beitels of het natmaken van het werkoppervlak. Persoonlijke beschermingsmiddelen (PBM’s) zoals FFP3-maskers vormen de laatste linie. Daarnaast stelt de regelgeving eisen aan de maximale dagelijkse blootstelling aan hand-armtrillingen bij het gebruik van mechanische kloppers om witte vinger-ziekte te voorkomen.

Voor de maatvoering en afwerking van natuursteenproducten is de Europese norm NEN-EN 12059 relevant. Deze norm definieert de toelaatbare maatafwijkingen en technische vereisten voor bewerkte natuursteen in bouwprojecten. Wanneer het afslaan plaatsvindt binnen de context van monumentenzorg, verschuift de focus naar de richtlijnen van de Stichting Erkende Restauratiekwaliteit Monumentenzorg (ERM). De Uitvoeringsrichtlijn (URL) 2821 'Be- en verwerken van natuursteen' schrijft voor dat traditionele bewerkingstechnieken, waaronder het handmatig afslaan, moeten aansluiten bij het historisch beeld van het object. Afwijkingen van deze ambachtelijke methoden zijn in de restauratie-ethiek vaak niet toegestaan zonder expliciete goedkeuring van de toezichthouder.

De wortels van het afslaan liggen diep in de klassieke oudheid. Waar de Egyptenaren nog met koperen beitels en stenen kloppers de kalkstenen blokken voor de piramides op maat dwongen, bracht de ijzertijd de echte ommekeer. Smeden leerden staal te harden. De ceseel werd een precisie-instrument. In de middeleeuwse bouwloodsen was het afslaan de onmisbare schakel tussen het brute splijten in de groeve en de verfijnde profilering van gotische maaswerken.

Het ambacht bleef eeuwenlang een kwestie van spierkracht en een scherp oog. Tot de negentiende eeuw. De industriële revolutie introduceerde de pneumatiek. Plotseling verving luchtdruk de armslag van de steenhouwer. De productiesnelheid in de stedelijke woningbouw explodeerde. Vandaag de dag is de handmatige techniek vooral het domein van de restauratiesector. Hier geldt nog steeds: één hand, één slag. De essentie is bewaard gebleven. De overgang van puur handwerk naar machinale ondersteuning markeert de belangrijkste technische breuklijn in deze eeuwenoude discipline. Sinds de opkomst van computergestuurde zaag- en freesmachines is het afslaan in de nieuwbouw gedegradeerd tot een correctietechniek, terwijl het in de monumentenzorg juist de standaard voor authenticiteit blijft.

• https://joostdevree.nl/shtmls/afslaan_natuursteen.shtml
• https://nl.wikipedia.org/wiki/Ceseel
• https://www.stichtingerm.nl/erkende-restauratiekwaliteit-monumentenzorg/upload/documents/aandachtsgebieden/natuursteen/erm_natuursteen_bestekstermen.pdf
• https://www.joostdevree.nl/shtmls/joppen.shtml