Al-Aqsamoskee

De Al-Aqsamoskee, een cruciaal bouwwerk op de Haram al-Sharif, of Tempelberg, in Jeruzalem, is door de eeuwen heen constant in ontwikkeling geweest. Oorspronkelijk opgetrokken in de vroege 8e eeuw, vermoedelijk onder kalief Abd al-Malik of Al-Walid I, is het feitelijk een palimpsest van bouwfases. Extreme aardbevingen, en daar zijn er nogal wat van geweest in de regio, hebben het gebouw herhaaldelijk zwaar beschadigd, wat telkens leidde tot omvangrijke reconstructies en aanpassingen. Architectonisch vertegenwoordigt de huidige hoofdvorm, die grotendeels uit het begin van de 11e eeuw stamt, een resultaat van voortdurende bouwactiviteiten; denk aan funderingsherstel, structurele versterkingen, en esthetische verfraaiingen. Het interieur, met zijn capaciteit voor zo'n 5.000 gelovigen, vertoont duidelijk 20e-eeuwse ingrepen, zoals het aanbrengen van marmeren kolommen en een zorgvuldig geschilderd plafond. Al deze werkzaamheden staan onder toezicht van een Jordaanse islamitische waqf, die instaat voor het beheer en het structureel onderhoud van dit complexe erfgoed.

Het is van cruciaal belang de Al-Aqsamoskee correct te plaatsen, niet enkel geografisch, maar ook terminologisch. Vaak heerst er verwarring, een hardnekkig misverstand, tussen de *Al-Aqsamoskee* zelf en de bredere *Haram al-Sharif*, ook bekend als de Tempelberg. Mensen zien dat iconische bouwwerk met die gouden koepel, en roepen dan: 'Kijk, de Al-Aqsamoskee!' Dat is echter de Rotskoepel, de Koepel van de Rots (Qubbat al-Sakhra); een ander, zij het eveneens heilig en architectonisch bijzonder, bouwwerk op hetzelfde uitgestrekte platform. De Al-Aqsamoskee is het gebouw met de zilverkleurige koepel, gelegen aan de zuidzijde van het complex, waar moslims hun gezamenlijke gebeden verrichten, waar rijen gebedsmatten liggen. De term 'Al-Aqsa' wordt in de volksmond, en soms zelfs in journalistieke berichtgeving, regelmatig gebruikt als een soort metoniem, een overkoepelende benaming voor de hele Tempelberg, alle moslimheiligdommen aldaar. Dat omvat dan de Rotskoepel, diverse poorten, minaretten, en de vele andere kleinere gebouwen en gebedsruimtes die het 35 hectare grote terrein rijk is. Maar de Al-Aqsamoskee is specifieker, het is het *specifieke* gebedshuis. Begrijpen we dat verschil, dan navigeren we accurater door de complexe architectuur en de religieuze gevoeligheid van Jeruzalem.

Hoe ziet de Al-Aqsamoskee eruit in de praktijk?

De aardbevingsbestendigheid van de Al-Aqsamoskee stond op de agenda; een specialistisch team controleerde onlangs de funderingen. Niet de hele Tempelberg, begrijp je, maar specifiek de lange, zuidelijke gebedsruimte met die kenmerkende zilverkleurige koepel. Men zocht naar structurele zwakheden, een erfenis van eeuwen aan schade en reconstructies. Hun bevindingen, puur technisch, betroffen de draagconstructie van dat ene gebouw, essentieel voor het behoud van dit monument.

Elke vrijdagmiddag, vóór het gebed, stroomden de mensen vanuit de Oude Stad het complex op. Hun bestemming? Niet de Rotskoepel met zijn gouden pracht, maar het lagere gebouw, de eigenlijke Al-Aqsamoskee, waar de rijen zich vormden. Binnen lagen de gebedsmatten al klaar. Hier, in deze specifieke moskee, vond het gezamenlijke vrijdaggebed plaats, een traditie die generaties overspant.

Als integraal onderdeel van de Oude Stad van Jeruzalem, een gebied dat de status van UNESCO Werelderfgoed geniet, valt de Al-Aqsamoskee onder een complex regime van internationale verdragen en protocollen. Deze zijn primair gericht op de bescherming en het behoud van cultureel erfgoed van universele waarde, wat betekent dat elke voorgenomen structurele aanpassing, of zelfs een restauratie, nauwkeurig getoetst moet worden aan deze richtlijnen. De betrokkenheid van UNESCO benadrukt het wereldwijde belang van dit monumentale bouwwerk. Daarbij komt dat het dagelijks beheer en het structureel onderhoud van de Al-Aqsamoskee – het is immers een religieuze site – zijn toevertrouwd aan een Jordaanse islamitische waqf. Dit houdt in dat alle werkzaamheden plaatsvinden binnen een specifiek juridisch en religieus kader dat kenmerkend is voor waqf-eigendommen. Binnen dit kader worden beslissingen over funderingsherstel, versterkingen of verfraaiingen zorgvuldig afgewogen, waarbij zowel religieuze voorschriften als erfgoedrichtlijnen een rol spelen.

De Al-Aqsamoskee, zoals die nu staat, is het resultaat van een langdurige en vaak noodzakelijke evolutie, een architectonische fusie van diverse bouwperiodes en hersteloperaties. Oorspronkelijk in de vroege 8e eeuw tot stand gekomen onder het bewind van de Omajjaden, bleek de beginconstructie niet opgewassen tegen de seismische activiteit in de regio. Aardbevingen, met name die van 746 en 771, veroorzaakten aanzienlijke schade; de noodzaak tot heropbouw was direct duidelijk.

Kaliefen zoals al-Mansur en al-Mahdi moesten, vaak met beperkte financiële middelen, telkens ingrijpen. Dit betekende structurele aanpassingen die de oorspronkelijke omvang soms reduceerden, soms juist uitbreidden, wat getuigt van een pragmatische benadering van bouwmanagement in die tijd. De meest bepalende reconstructie, die de basis legde voor de huidige plattegrond en massa van de moskee, volgde op de desastreuze aardbeving van 1033. Onder Fatimidisch kalief az-Zahir werd het gebouw met een verhoogde functionaliteit en robuustheid heropgebouwd. Denk aan de implementatie van stevigere arcades en een meer samenhangende indeling van de gebedsruimte, puur vanuit een technisch oogpunt ter verbetering van de duurzaamheid.

Zelfs de periode van kruisvaardersoverheersing in de 12e eeuw liet zijn sporen na. Het bouwwerk deed toen kortstondig dienst als koninklijk paleis en kerk, een radicale functieverandering die onvermijdelijk leidde tot bouwkundige aanpassingen. Echter, met de herovering door Saladin in 1187 begon een intensieve islamitische restauratiefase. Hierbij werden de oorspronkelijke religieuze functie en de bijbehorende decoratieve elementen in ere hersteld, vaak met toevoeging van nieuwe verfraaiingen die de Mamlukse en Ottomaanse periodes kenmerkten.

Deze latere eeuwen waren vooral gericht op constant onderhoud, herstel van beschadigingen en esthetische verfraaiingen. Mozaïeken werden aangebracht, daken vernieuwd en muren versterkt. Het is een ononderbroken proces van adaptatie, conservatie en innovatie geweest, culminerend in de grootschalige 20e-eeuwse restauraties. Deze restauraties, die het interieur met marmeren kolommen en een minutieus geschilderd plafond significant vernieuwden, verzekerden niet alleen de structurele integriteit maar ook de esthetische consistentie van dit millennia-oude gebedshuis. De Al-Aqsamoskee is daarmee een levend dossier van bouwtechniek en erfgoedbeheer door de eeuwen heen.

• https://nl.wikipedia.org/wiki/Al-Aqsamoskee
• https://historiek.net/al-aqsamoskee-in-jeruzalem/159329/
• https://wikikids.nl/Al-Aqsamoskee
• https://en.wikipedia.org/wiki/Al-Aqsa_Mosque