Arcade

De arcade is een architectonisch werkpaard. Het verbindt ruimtes terwijl het de structurele integriteit bewaart. In de praktijk zie je ze vaak als overgangszone tussen binnen en buiten, denk aan de Italiaanse piazza's of de traditionele kloosterhof. Het draait om ritme. De verticale lasten van de bovenliggende muur of het dak worden via de bogen geconcentreerd op de pijlers. Hierdoor ontstaan grote openingen zonder dat de stabiliteit in gevaar komt. Of het nu gaat om een zware romaanse rondboog of een ranke gotische spitsboog, de functie blijft gelijk: ruimte scheppen. Het is een constructie die openheid combineert met draagkracht.

De realisatie van een arcade vangt aan met de fundering van de pijlers. Deze moeten de enorme puntlasten van de gehele bovenbouw kunnen dragen. Bij de opbouw van de bogen draait alles om de tijdelijke ondersteuning; men gebruikt formelen om de specifieke geometrie van de boog te waarborgen tijdens het metselproces. Het is een kwestie van balans. De vakman trekt de boog aan beide zijden simultaan op vanaf de aanzetstenen. Gelijkmatige belasting voorkomt dat de houten of stalen mal ontzet raakt. Pas bij de definitieve plaatsing van de sluitsteen in de kruin transformeert de constructie naar een dragend geheel. De krachten worden dan pas effectief via de bogen naar de onderliggende kolommen geleid.

In een doorlopende rij neutraliseren de bogen elkaars zijdelingse druk. Spatkrachten. Dit constructieve principe maakt het gebruik van relatief slanke kolommen mogelijk, mits de reeks ononderbroken blijft. De stabiliteit van de galerij rust op dit delicate evenwicht van druk en tegendruk. Alleen aan de uiteinden van de arcade is extra massa of verankering vereist. Hier ontbreekt immers een volgende boog om de horizontale druk op te vangen. In de praktijk worden daar vaak verzwaarde penanten of stalen trekstangen toegepast om de integriteit van de volledige arcade te garanderen.

Niet elke arcade laat lucht door. In de architectuur maken we een scherp onderscheid tussen de functionele, open variant en de louter decoratieve blinde arcade, waarbij de bogen tegen een dichte muur zijn geplaatst om reliëf en ritme aan een gevelvlak toe te voegen zonder dat er sprake is van een doorgang. Het is puur esthetisch spel met schaduw. Een blinde arcade suggereert diepte waar die er niet is. Daarnaast bestaat de dwerggalerij, een specifieke reeks kleine bogen die vaak onder de dakrand van romaanse kerken prijkt.

Verwarring met de colonnade ligt op de loer. Hoewel beide ritme geven aan een gebouw, rust bij een colonnade een recht entablement op de kolommen, terwijl de arcade per definitie uit bogen bestaat. De boogvorm bepaalt de variant: de halfronde rondboogarcade is kenmerkend voor de romaanse en renaissancebouwkunst, terwijl de gotiek de voorkeur geeft aan de spitsboogarcade. Deze laatste variant staat een grotere overspanning en een hogere constructie toe door de gunstigere krachtenafdracht.

Locatie en context bepalen de naamgeving. In de kerkbouw spreken we specifiek over de schiparcade; dit is de rij bogen die het middenschip scheidt van de zijbeuken en de basis vormt voor de opbouw van het interieur. Hoger in de wand vinden we soms het triforium, een smalle gang achter een arcade die een louter ritmische functie heeft. In de burgerlijke architectuur transformeert de arcade vaak tot een loggia of een galerij. Een loggia is echter altijd in het hoofdvolume van het gebouw opgenomen, terwijl een arcade ook een vrijstaande verbinding tussen twee gebouwdelen kan vormen.

Type	Kenmerk
Blinde arcade	Gesloten wandvlak met boogreliëf
Dwerggalerij	Lage arcade als gevelversiering
Schiparcade	Dragende scheiding tussen schip en zijbeuk
Triforium	Ondiepe arcade boven de scheibogen

De keuze voor een specifieke boogvorm, zoals de hoefijzerboog in de Moorse architectuur, is niet alleen een stijlkenmerk. Het beïnvloedt direct de afstand tussen de kolommen. Hoe steiler de boog, hoe verticaler de druk. Dit bepaalt uiteindelijk of de arcade een zware, massieve indruk maakt of juist een fragiel en transparant karakter krijgt.

Een arcade kom je op verschillende schalen tegen, van monumentale stadsarchitectuur tot religieus erfgoed. De kracht van de vorm zit in de herhaling.

• De stedelijke droogloop: In steden met een historisch centrum fungeren arcades vaak als overdekte stoep. De winkelfunctie ligt teruggetrokken achter de kolommenreeks. Voetgangers lopen beschut tegen regen of felle zon, terwijl de bovenliggende verdiepingen gewoon doorlopen over de volle breedte van de straat.
• De kloostergang: Hier vormt de arcade de fysieke scheiding tussen de verstilling van de binnentuin en de looproute van de monniken. De bogen rusten vaak op slanke, dubbele zuiltjes. Het gewicht van het dak wordt hierdoor elegant naar de fundering geleid zonder de visuele verbinding met de tuin te verbreken.
• Constructieve scheiding in de kerk: Kijk omhoog in een kathedraal. De rij bogen tussen het middenschip en de zijbeuk is een klassieke schiparcade. Zonder deze bogenreeks zou er een massieve muur nodig zijn om het gewelf te dragen, wat de ruimte donker en hokkerig zou maken.

In de praktijk zie je soms stalen trekstangen die de aanzet van de bogen met elkaar verbinden. Dit gebeurt vaak bij restauraties. De stangen vangen de zijwaartse druk op die de bogen uitoefenen op de kolommen, vooral als de buitenmuren door zetting of ouderdom niet meer voldoende tegendruk bieden. Een arcade is immers een levend evenwicht van krachten.

Bij moderne kantoorgevels wordt de arcade soms 'geciteerd' met prefab beton elementen. De boogvorm is dan niet langer noodzakelijk voor de overspanning door het gebruik van wapeningsstaal, maar wordt puur ingezet om een herkenbaar ritme en een gevoel van grandeur aan de plint van het gebouw te geven.

Constructieve veiligheid en regelgeving

Bij het ontwerpen of restaureren van een arcade staat de constructieve veiligheid centraal. Het Besluit bouwwerken leefomgeving (BBL) stelt strikte eisen aan de stabiliteit van dragende constructies. Een arcade, vaak een essentieel onderdeel van de hoofddraagconstructie, moet voldoen aan de fundamentele eisen voor mechanische weerstand. De berekeningen hiervoor worden doorgaans uitgevoerd conform de Eurocodes, specifiek NEN-EN 1996 voor constructies van metselwerk. Hierbij is de beheersing van de spatkrachten op de eindpunten van de bogenreeks een kritiek punt in de vergunningverlening.

Toegankelijkheid en openbare ruimte

Arcades in de publieke sfeer fungeren vaak als verkeersruimte. Vrije doorgang is hier geen luxe maar een eis. De minimale vrije hoogte en breedte van de looproute onder de bogen moeten voldoen aan de toegankelijkheidseisen uit het BBL. Dit waarborgt dat de arcade bruikbaar is voor minderwaarden en hulpdiensten. Indien een arcade onderdeel uitmaakt van een vluchtweg, gelden aanvullende regels met betrekking tot de brandwerendheid van de gebruikte materialen en de onbelemmerde doorstroming. Obstakels zoals terrassen of uitstallingen mogen de wettelijk vastgelegde vluchtcapaciteit nooit in gevaar brengen.

Monumentenzorg en de Erfgoedwet

Omdat veel arcades deel uitmaken van historisch waardevolle gebouwen, is de Erfgoedwet regelmatig van toepassing. Restauratie of wijziging aan een monumentale arcade is vergunningplichtig. Het is niet toegestaan om zonder toestemming van de Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed of de gemeentelijke monumentencommissie wijzigingen aan te brengen in de ritmiek of het materiaalgebruik van de bogenreeks. Het dichtzetten van een open arcade met glasvlakken wordt bijvoorbeeld kritisch getoetst op de aantasting van de architectonische integriteit en de historische verschijningsvorm.

De boogvorm is oeroud, maar de Romeinen maakten de arcade groot. Zij perfectioneerden het gebruik van beton en het metselen van zware boogconstructies. Denk aan het Colosseum. Hier werd de arcade gestapeld. De onderste lagen droegen de bovenste. Een logische, verticale hiërarchie van krachten. In de vroege middeleeuwen verschoof de focus naar de kerkbouw. De romaanse bouwstijl vertrouwde op massieve pijlers en dikke muren om de enorme spatkrachten van de rondbogen op te vangen. Het was architectuur van de zwaartekracht. Log en onverzettelijk. Toen kwam de gotiek. Een revolutie. De spitsboog veranderde de mechanica van het gebouw fundamenteel. Krachten werden verticaler naar de grond geleid. Hierdoor konden de tussenliggende kolommen eindelijk slanker. De arcade werd een skelet. Het vulwerk daartussen kon bestaan uit glas in plaats van zwaar metselwerk. In de Italiaanse renaissance verliet de arcade het puur religieuze domein. Architecten zoals Brunelleschi herontdekten de klassieke proporties. De arcade werd een instrument voor stedelijke ordening. De loggia en de piazza kregen hun gezicht door ritmische bogenreeksen. Elegantie verving de vrees voor instorting. De 19e eeuw bracht de grootste technische sprong. IJzer en staal. De arcade was niet langer gebonden aan de beperkingen van natuursteen. In steden als Parijs en Milaan verrezen de 'Passages'. Enorme glazen kappen rustten op ranke, ijzeren bogenreeksen. De constructie werd vederlicht. De boogvorm, voorheen een structurele noodzaak voor grote overspanningen, verschoof in de moderne tijd naar een esthetisch citaat of een functionele overgangszone in de stedelijke plint. De techniek veranderde, de visuele kracht bleef.

• https://nl.wikipedia.org/wiki/Arcade_(architectuur