Berdelen

In de bouwpraktijk wijst berdelen op de samenstelling van een object uit houten planken. Het is een term die vooral in Vlaanderen nog veelvuldig over de bouwplaats schalt. Een klassiek voorbeeld is het berdelen gewelf. Hout vervangt hier de zware steenmassa. Het resultaat is een lichte constructie die de vorm van de kap volgt. Vakmanschap staat hier centraal. De planken moeten nauwkeurig sluiten om een egaal vlak te vormen. Geen prefab, maar handwerk op de steiger.

Het proces vangt aan bij de draagstructuur. Gordingen, spanten of een fijnmazig houten rachelwerk vormen de noodzakelijke basis voor de montage. Men positioneert de eerste plank met uiterste precisie tegen dit raamwerk; de rest volgt de lijn. Mechanische bevestigingsmiddelen zoals nagels of schroeven verankeren het hout aan de achterliggende constructie. Bij berdelde gewelven dwingt de kromming van de kap de planken in een specifieke radius. Dit vergt constante aandacht van de vakman. Vaak grijpen de planken via een messing-en-groefverbinding in elkaar, maar koud tegen elkaar geplaatste delen komen evengoed voor bij specifieke esthetische wensen of minder strikte luchtdichte vereisten. Ter plaatse zagen. Elk onderdeel wordt individueel passend gemaakt voor de unieke positie in het vlak.

De opeenvolging van de losse planken resulteert uiteindelijk in een gesloten oppervlak dat de geometrie van het bouwelement nauwgezet volgt. Geen prefab. Het werk op de steiger dicteert het tempo van de opbouw. Tijdens de montage controleert men voortdurend de uitlijning om te voorkomen dat er verloop ontstaat in het patroon van de naden. Kleine maatafwijkingen in het natuurlijke materiaal worden opgevangen door de planken strak tegen elkaar aan te drijven voordat de definitieve fixatie plaatsvindt. Het eindresultaat is een zichtwerk waarbij de textuur van het individuele hout opgaat in het grotere constructieve geheel.

In de ruwbouw is berdelen vaak een tijdelijk proces. Bekistingsberdeling. Ruwe, ongeschaafde vuren planken worden samengevoegd om beton in de gewenste vorm te dwingen. Functioneel en bruut. De afdruk van de houtnerf en de naden blijven na ontkisting zichtbaar in het betonvlak, wat tegenwoordig als esthetische keuze weer aan populariteit wint. Daartegenover staat het berdelde gewelf in de interieurbouw. Hier is het hout de definitieve afwerking. De planken zijn hierbij meestal fijner van maatvoering en van een hogere sortering. Het is geen tijdelijke mal, maar een blijvende, dragende of decoratieve schil die de contouren van de kapconstructie volgt. Men spreekt in deze context soms van 'beschot', al duidt berdelen explicieter op de handeling van het plank-voor-plank opbouwen.

Berdelen kent een scherp onderscheid tussen horizontale en verticale verwerking. De richting bepaalt de levensduur. Verticaal berdelen geniet bij buitentoepassingen de voorkeur omdat regenwater ongehinderd langs de vezel en de naden naar beneden loopt. Water moet weg. Bij horizontale berdeling is de profilering van de plank cruciaal; zonder juiste afschuining blijft vocht op de randen staan, wat rot in de hand werkt. Een variant die vaak met berdelen wordt verward is het potdekselen. Waar bij standaard berdelen de planken in één vlak liggen, overlappen ze elkaar bij potdekselen als schubben. Dit beïnvloedt de schaduwwerking en de winddichtheid van het gevelvlak aanzienlijk.

De wijze waarop planken onderling aansluiten, creëert verschillende varianten in het eindresultaat. Messing-en-groefverbindingen zijn de standaard voor een winddicht en stabiel vlak. De veer valt in de groef. Dit voorkomt dat planken bij krimp gaan kieren waardoor men de achterliggende constructie zou zien. Koud berdelen is de meest basale vorm. Plank tegen plank. Geen overlap, geen tussenkomst van profielen. Dit ziet men vooral bij eenvoudige bijgebouwen of wanneer een bewuste, rustieke kierwerking gewenst is. Voor een extra accentueerbare geleding wordt soms gekozen voor berdelen met een 'tussenlat' of een open voeg, waarbij de naden tussen de planken juist worden benadrukt in plaats van weggewerkt. Elk systeem vraagt om een eigen achterconstructie voor ventilatie en bevestiging.

Een timmerman op een hoge steiger in een kleine kapel. Hij monteert smalle cederhouten planken tegen de ronde spanten. Elke plank wordt met de hand pasgemaakt. Zo ontstaat een berdeld gewelf dat de contouren van de kap exact volgt. Vakmanschap in de puurste vorm. Het ruikt naar vers gezaagd hout.

Bij de bouw van een modern kunstmuseum kiest de architect voor wanden van zichtbeton. Geen gladde afwerking. Men gebruikt een met ruwe planken berdeelde bekisting. De nerven en noesten van het hout laten na het ontkisten een blijvende textuur achter in het harde betonvlak. Bruut en eerlijk. De berdeling dient hier als tijdelijke mal voor een blijvend esthetisch effect.

• Verticale gevelbekleding: Een landelijke schuur waarbij de planken verticaal zijn aangebracht; het regenwater loopt via de nerven vlot weg naar de plint.
• Accentmuur: Een interieurwand in een kantoor, opgebouwd uit horizontaal berdeelde eiken planken met een messing-en-groefverbinding voor een naadloos vlak.
• Funderingskist: Ruwe vuren delen die een balk in vorm houden tijdens het storten van de betonmassa.

In de renovatie van een oude hoeve zie je het vaak. Het dakbeschot is daar soms uitgevoerd als berdeling direct op de gordingen. Geen plaatmateriaal te bekennen. De losse delen vormen samen een stevig geheel dat decennia meegaat.

Hout brandt. Daarom stelt het Besluit Bouwwerken Leefomgeving (BBL) strikte eisen aan de brandklasse van berdelde elementen, zeker wanneer deze een plafond of wand in een vluchtweg vormen. Vaak is brandklasse B of C vereist. Onbehandeld vurenhout haalt dat meestal niet zonder meer. Chemische impregnatie of specifieke coatings zijn dan noodzakelijk om aan de normen voor brandvoortplanting te voldoen. Voor de constructieve veiligheid van dragende berdelingen is de Eurocode 5 (NEN-EN 1995) leidend. Hierin staan de rekenregels voor houtverbindingen en de toegestane spanningen in de planken. Geen giswerk op de steiger. Een constructeur berekent de dikte en de hart-op-hart afstand van de bevestiging op basis van de windbelasting en het eigen gewicht.

Bij gevelberdeling is de NEN-EN 14915 van belang voor de CE-markering van de houten delen. Kwaliteitscontrole op de bron. Deze norm borgt dat de planken voldoen aan de geclaimde eigenschappen voor duurzaamheid en vochtbestendigheid. De detaillering moet tevens sporen met de algemene prestatie-eisen voor waterdichtheid en ventilatie uit het BBL. Stilstaand water tussen de planken leidt tot vroegtijdig falen van de constructie. Regelgeving dwingt hier tot vakmanschap.

Hout was de enige optie. Vóór de komst van modern plaatmateriaal zoals multiplex of OSB bestond een gesloten vlak simpelweg uit een aaneenschakeling van losse planken. Ambachtelijk handwerk. Men kloofde of zaagde stammen tot ruwe delen die koud tegen elkaar op de spanten werden genageld om het dakbeschot te vormen. In de Vlaamse bouwtraditie ontwikkelde dit zich tot het berdeelde gewelf; een slimme manier om grote overspanningen te dichten zonder het gewicht van massief metselwerk. De constructie volgde de vorm van de boom en de kap.

De industrialisatie in de negentiende eeuw veranderde de techniek fundamenteel. Stoomzagerijen. Plotseling was het mogelijk om planken met constante dikte en complexe profielen te produceren. De messing-en-groefverbinding werd de standaard. Dit verhoogde niet alleen de constructieve stijfheid van het dakschild maar verbeterde ook de winddichtheid aanzienlijk. Waar berdelen vroeger een bittere noodzaak was voor elke schuur of woning, werd het in de twintigste eeuw steeds meer een bewuste esthetische of specialistische keuze. In de betonbouw ontstond de plankbekisting. Een tijdelijke mal van vuren delen. De kenmerkende textuur van deze historische berdeling is tegenwoordig een gewild architectonisch detail in modern zichtbeton, waarmee de cirkel tussen ruwbouw en afwerking rond is.

• https://www.joostdevree.nl/shtmls/berdelen.shtml
• https://www.encyclo.nl/begrip/berdelen