Biobased coatings

Traditionele coatings, vaak afhankelijk van fossiele brandstoffen, behoren stilaan tot het verleden. Biobased coatings, dat is de toekomst. Geproduceerd met materialen rechtstreeks uit biomassa — denk aan plantaardige oliën, natuurlijke harsen en diverse mineralen — bieden ze een broodnodig duurzaam alternatief. We passen ze breed toe, zowel binnen als buiten de bouw: op hout, beton, metaal, steen, noem maar op. Deze coatings dragen bij aan een kleinere ecologische voetafdruk, een gezonder binnenklimaat door aanzienlijk minder vluchtige organische stoffen (VOS), en bieden de vertrouwde bescherming tegen vocht, schimmel en slijtage. Een cruciale nuancering: 'biobased' duidt op de herkomst van het materiaal. Het zegt niets automatisch over de biologische afbreekbaarheid. Dit is belangrijk; verwar de twee niet.

Het aanbrengen van biobased coatings verloopt doorgaans parallel aan de methoden die voor conventionele verfsystemen worden gehanteerd. Voordat men überhaupt aan de slag gaat, vergt de ondergrond een gedegen voorbehandeling. Dit houdt in: een grondige reiniging, ontvetting, en indien noodzakelijk, schuren of het aanbrengen van een geschikte primer. Welk oppervlak we ook behandelen, of het nu om robuust beton gaat, om de fijne nerven van hout, dan wel om metaal, deze stappen zijn cruciaal voor hechting.

De eigenlijke coating brengt men vervolgens op diverse manieren aan. Vaak gebeurt dit simpelweg met een kwast of roller; voor grotere oppervlakken of specifieke afwerkingen komt spuitapparatuur in beeld. Het is hierbij niet ongewoon dat meerdere lagen vereist zijn. Tussen deze applicaties door is een adequate droogtijd essentieel, want dat garandeert de opbouw van de beschermende film. Dit proces leidt tot een afgewerkt oppervlak, waarop de biobased eigenschappen hun werk doen, resulterend in bescherming en een esthetisch resultaat.

Biobased, een breed containerbegrip, besef dat. Een biobased coating is niet zomaar één ding, dat maakt het complex. De kern van de zaak zit 'm vaak in het percentage hernieuwbare grondstoffen. Zijn ze volledig biobased, dus puur uit natuurlijke, plantaardige of minerale componenten gedistilleerd? Of spreken we van gedeeltelijk biobased, waar fossiele ingrediënten strategisch zijn vervangen door hun duurzamere tegenhangers? Die verhouding is cruciaal, en niet alleen voor het milieu; ook de technische prestaties, de hechting, de uiteindelijke levensduur, worden erdoor beïnvloed. Elk product, zijn eigen samenstelling, zijn eigen compromissen.

In de wandelgangen, op bouwplaatsen, in brochures: namen vliegen in het rond. 'Natuurlijke verf', 'ecoverf', 'groene coatings'. Een doolhof voor de onwetende. Natuurlijk, veel biobased coatings zijn milieuvriendelijk, zijn 'groen'. Maar let op: een natuurlijke verf hoeft niet per definitie biobased te zijn; de herkomst van de grondstoffen, dáár gaat het om. Een verf met veel water kan ‘natuurlijk’ lijken, maar is dat het ook écht? En hier de belangrijkste nuancering, al te vaak over het hoofd gezien: 'biobased' en 'biologisch afbreekbaar' zijn twee totaal verschillende grootheden. Een coating kan voor de volle honderd procent uit biomassa bestaan, maar na uitharding compleet inert zijn, nul afbreekbaarheid. Geen organische stof meer, maar een stabiel, beschermend schild. Dat is een onderscheid van formaat, een misvatting met potentiële gevolgen.

Dan de kwestie van watergedragen coatings. Een veelvoorkomende link, deze twee. Zeker, veel moderne biobased coatings zijn watergedragen. De voordelen, minder VOS-uitstoot, een prettiger werkklimaat, zijn evident. Maar het is geen wet van Meden en Perzen. Watergedragen slaat op het oplosmiddel, de drager; biobased, dat gaat over de herkomst van de vaste stoffen, de bindmiddelen, de pigmenten. Fossiele grondstoffen kunnen prima in een watergedragen jasje worden gegoten, en uitzonderlijk, maar het kan, zijn er biobased systemen die nog steeds op traditionele oplosmiddelen vertrouwen. De scheidslijn is dus haarfijn, maar fundamenteel: de drager is niet de herkomst. Houd dat scherp.

De biobased coating, een verschijning die je op steeds meer bouwprojecten signaleert. Neem nu de renovatie van een school, daar waar frisse lucht cruciaal is voor leerlingen en personeel; hier kiest men bewust voor binnenmuurverven en lakken op basis van hernieuwbare grondstoffen. Die scherpe, penetrante geur van traditionele verf, die blijft achterwege, direct een gezonder binnenklimaat.

Of denk aan de houten gevelbekleding van een nieuwbouwwoning, waar duurzaamheid hoog in het vaandel staat. Een biobased transparante beits, die beschermt het hout niet alleen tegen de grillen van het Nederlandse weer, maar laat de natuurlijke nerf ook prachtig uitkomen, terwijl de ecologische impact minimaal blijft. De levensduur moet wel gegarandeerd zijn, daar is men veeleisend in.

Zelfs in industriële toepassingen, bijvoorbeeld op de betonvloer van een magazijn of de stalen spanten van een bedrijfshal, zie je ze terug. Daar waar slijtvastheid en corrosiebescherming essentieel zijn, worden biobased primers en toplagen ingezet. Die bewijzen dat hoge prestaties en een verkleinde voetafdruk hand in hand kunnen gaan. Het is de afweging van functionaliteit versus milieu die de doorslag geeft. Men zoekt naar oplossingen die dezelfde robuustheid bieden, maar dan met een groener hart.

De bouwwereld, strak gereguleerd zoals we weten, kent geen specifieke wettelijke eis die het gebruik van biobased coatings mandateren. Dat wil echter niet zeggen dat er geen raakvlakken zijn. Integendeel. De wetgeving richt zich veelal op de prestaties van een coating, niet zozeer op de herkomst van de grondstoffen. Hier spelen biobased coatings een cruciale rol in het voldoen aan, en vaak zelfs overtreffen van, de gestelde normen.

Neem bijvoorbeeld de regelgeving rondom vluchtige organische stoffen, kortweg VOS. Europese richtlijnen, vertaald in Nederlandse wetgeving via bijvoorbeeld het Besluit activiteiten leefomgeving (Bal) dat onder de Omgevingswet valt, stellen strenge eisen aan de maximale VOS-gehaltes in verven en vernissen. Waarom? Omdat een hoog VOS-gehalte, naast de impact op het milieu, direct invloed heeft op de binnenluchtkwaliteit en daarmee op de gezondheid van gebruikers en bewoners. Biobased coatings, met hun vaak significant lagere of zelfs VOS-vrije samenstelling, bieden een uitstekende oplossing om aan deze eisen te voldoen of deze zelfs te overtreffen. Ze dragen direct bij aan een gezonder binnenklimaat, een absolute voorwaarde in de moderne bouw, vastgelegd in het Besluit bouwwerken leefomgeving (BBL).

Verder zien we dat de bredere doelstellingen van circulariteit en duurzaamheid in de bouw, hoewel nog niet altijd vertaald in keiharde producteisen voor biobased content, wel een groeiende invloed hebben op aanbestedingen en duurzaamheidscertificeringen (zoals BREEAM of GPR Gebouw). De keuze voor biobased materialen, inclusief coatings, wordt hierin steeds meer gestimuleerd en kan leiden tot hogere scores. Indirect drijft dit de vraag naar dit type coatings op, want wie wil nou niet vooroplopen in duurzaamheid?

Al millennia lang zoekt de mensheid naar manieren om bouwmaterialen te beschermen, te verfraaien. Natuurlijke harsen, oliën zoals lijnolie, en wassen, die dienden in de oudheid als de primaire beschermlagen voor hout en steen. Dit waren de oorspronkelijke 'coatings', puur natuur, direct uit de omgeving gewonnen. Ze boden een basisniveau van bescherming, vaak met een esthetische meerwaarde, en hun toepassingen strekten zich uit van schepen tot huizen.

Met de opkomst van de industriële revolutie, en later, de petrochemische industrie in de 20e eeuw, maakte de wereld kennis met synthetische coatings. Deze nieuwe generatie, gebaseerd op fossiele grondstoffen, bood ongekende duurzaamheid, consistentie en prestaties. Producten zoals alkydverven en later acrylaten werden de standaard; ze overtroffen de natuurlijke varianten ruimschoots qua levensduur, slijtvastheid en UV-bestendigheid. De focus lag op maximale prestatie en efficiëntie, waarbij de herkomst van de grondstoffen van ondergeschikt belang was.

De roep om duurzaamheid en een groeiend milieubewustzijn, aangewakkerd door milieuproblemen en oliecrisissen vanaf de jaren '70, dwong de industrie echter tot herbezinning. Niet langer was de fossiele route de enige acceptabele. Een nieuwe zoektocht begon: hoe konden we de prestaties van synthetische coatings evenaren, of zelfs overtreffen, met materialen die de aarde minder belasten? Dit markeerde de geboorte van de moderne 'biobased' beweging binnen de coatingsector.

Technologische vooruitgang, vooral in de polymeerchemie en biotechnologie, maakte het vanaf de late 20e eeuw mogelijk om hoogwaardige bindmiddelen, pigmenten en additieven te ontwikkelen uit hernieuwbare biomassa. Plantaardige oliën werden gemodificeerd, industriële bijproducten kregen een tweede leven, en zo ontstonden coatings die de kloof tussen 'natuurlijk' en 'hoogwaardig' overbrugden. Het ging niet meer om een simpele terugkeer naar lijnolie, maar om de ontwikkeling van complexe systemen die de eisen van de moderne bouw konden doorstaan. Deze ontwikkeling is nog in volle gang, voortgestuwd door innovatie en een steeds strengere blik op de ecologische voetafdruk van bouwmaterialen.

• https://en.wikipedia.org/wiki/Bioplastic
• https://en.wikipedia.org/wiki/Bio-based_material
• https://www.naturalplastics.nl/producten/biobased-coatings
• https://royalbrinkman.nl/kennisbank-teeltwisseling/composteerbaar-biologisch-afbreekbaar-biobased
• https://www.skh.nl/expertise/keurmerken/komo/brl-0826-biobased-bindmiddelen-voor-toepassing-in-coatings-op-hout-en-houtachtige-materialen/
• https://ec.europa.eu/research/participants/documents/downloadPublic?documentIds=080166e5d7a52ae4&appId=PPGMS
• https://www.ankerstuyshop.nl/biobased
• https://deingenieur.nl/artikelen/biobased-bouwmaterialen-van-de-toekomst
• https://www.eubia.org/cms/wiki-biomass/bio-based-products/