Boogveld

Dat boogveld, je ziet het overal in oudere architectuur. Het is die opgevulde sectie, treffend ingesloten door de curve van een boog en de virtuele onderlijn, de lijn tussen waar de boog begint. Denk aan een venster of een deur waarboven een boogconstructie zit. Die ruimte, net boven de kozijnregel, onder de boogspanning, dát is het boogveld. Maar het beperkt zich niet tot functionele openingen; ook bij zogenaamde blindbogen, puur decoratieve elementen in een gevel, verschijnt het. Het is eigenlijk een leeg doek, klaar om ingevuld te worden, of juist, om de eenvoud van de boog te benadrukken. Soms vult het gewoon de ruimte op voor constructieve continuïteit, maar veel vaker wordt het hét podium voor expressie, een plek waar ambachtslieden hun kunnen toonden. Deze plek kan variëren van minimalistisch vlak tot uitbundig gedecoreerd, afhankelijk van de periode, de bouwstijl en uiteraard het budget. Het is die subtiele of juist opvallende detaillering die een gebouw zijn specifieke karakter geeft, de signatuur van zijn tijd, of de intentie van de bouwer.

Het begrip 'boogveld' omvat een breed scala aan constructies, een soort verzamelnaam, haast. Toch zijn er specifieke manifestaties die, door hun functie of decoratieve invulling, een eigen naam hebben gekregen, en het is cruciaal die te kunnen onderscheiden. Niet alles wat een boogveld is, heet zomaar een boogveld, zeg maar.

Denk bijvoorbeeld aan het timpaan, ook vaak als tympanon aangeduid. Dit is, in essentie, een gespecialiseerd boogveld. Meestal een driehoekig of halfrond vlak boven een deuropening of venster, vaak rijk gebeeldhouwd met reliëfs die verhalende scènes weergeven, vooral prominent in de romaanse en gotische architectuur. Een timpaan ís dus een boogveld, maar wel eentje met een heel specifieke, vaak iconografische, lading en locatie.

Dan is er de lunet. Qua vorm, een halfrond of segmentvormig boogveld, vaak boven deuren of ramen, of in de overgang tussen een muur en een gewelf. Het woord 'lunet' komt van het Latijnse 'luna', wat maan betekent, verwijzend naar de halvemaanvorm. Hoewel vaak minder uitbundig versierd dan een timpaan, wordt de lunet evengoed gebruikt voor schilderingen of stucwerk. De begrippen 'timpaan' en 'lunet' worden soms door elkaar gebruikt, maar 'lunet' legt meer de nadruk op de *vorm* zelf, terwijl 'timpaan' vaak de connotation van *beeldhouwwerk* meedraagt.

En natuurlijk het blind boogveld. Zoals de naam al doet vermoeden, is dit een boogveld dat niet boven een opening zit, maar in een gesloten muurvlak is aangebracht. Puur decoratief dus, om gevels te structureren of te verlevendigen zonder dat er een functionele opening achter schuilt. Het is een illusie, een architectonische grap, zo je wilt, die desalniettemin het architectonische ritme en de esthetiek van een gebouw aanzienlijk kan beïnvloeden. De functie verschilt wezenlijk: van dragend of beschermend bij een 'echte' boog, naar enkel esthetisch bij een blinde variant.

Een boogveld, hoe ziet dat er nu precies uit buiten de tekening om, of beter gezegd, in de stenen werkelijkheid? Je ziet ze vaak zonder er echt bij stil te staan, zo integraal zijn ze onderdeel van onze gebouwde omgeving. Denk bijvoorbeeld aan een klassieke Amsterdamse grachtenpandengevel. Boven veel ramen en deuren zie je daar segmentbogen, robuust gemetseld. Die driehoekige ruimtes die ontstaan tussen de bovenkant van het kozijn en de onderkant van de boog, vaak opgevuld met eenvoudig metselwerk in een waaiervormig of recht patroon, dat zijn stuk voor stuk boogvelden. Geen complexe sculpturen, maar functioneel en tegelijkertijd een subtiel esthetisch detail.

Of neem een middeleeuwse kerk, een imposant bouwwerk. De grote portalen, de hoofdingangen, zijn vaak overdekt met diep liggende, rijk geornamenteerde bogen. Het vlak direct onder de boog, boven de ingang – daar waar vaak heiligenbeelden of Bijbelse taferelen gebeeldhouwd zijn – dat is ook een boogveld, zij het een uitzonderlijk kunstzinnige invulling, vaak een timpaan genaamd. Dit toont de uitersten: van puur functioneel metselwerk tot verhalende kunst.

En dan hebben we de moderne interpretaties; zelfs in hedendaagse architectuur duikt het boogveld soms op, zij het in een strakker, minimalistischer jasje. Een stalen latei met daarboven een decoratieve vulling van bijvoorbeeld cortenstaal of glas, die de kromming van een onderliggende boog volgt; de geest van het boogveld leeft voort. Het concept blijft relevant, de invulling verandert mee met de tijdgeest en beschikbare materialen. Waar je ook kijkt, die ogenschijnlijk simpele ruimte boven een boog, tussen die aanzetpunten, die vertelt altijd een verhaal.

De boog zelf, als fundamenteel constructie-element, schiep al millennia lang die intrigerende ruimte daarboven, tussen de aanzetpunten. Oorspronkelijk was de invulling van zo’n boogveld waarschijnlijk puur functioneel: een praktische manier om de opening boven een latei te dichten, vaak met eenvoudig metselwerk dat de neerwaartse druk opving. Weinig pracht en praal; pure, onvervalste bouwtechniek.

Toch bleef de potentie voor verfraaiing niet onbenut. Al in de Romeinse architectuur zien we boogvelden, met name in triomfbogen en monumentale arcades, die versierd werden met reliëfs, inscripties of mozaïeken. De ruimte, eens een noodzakelijk kwaad, transformeerde langzaam, werd een podium voor expressie, een drager van boodschappen.

De ware doorbraak van het boogveld als artistiek canvas voltrok zich echter in de romaanse periode. De vlakken boven de hoofdportalen van kerken werden tot iconische timpanen. Hierop verschenen complexe beeldhouwwerken, bijbelse taferelen die theologische boodschappen communiceerden aan een overwegend ongeletterde bevolking. De gothiek, voortbouwend op deze traditie, maakte de timpanen vaak nog complexer, dieper van reliëf, de figuren leken bijna los te komen van hun stenen achtergrond, een symfonie van geloof in steen gebeiteld.

Met de renaissance en de daaropvolgende barokperiode, verminderde de religieuze intensiteit, althans in die publieke boogvelden. Ze kregen classicistische motieven, wapenschilden, of werden, vooral binnenshuis, gevuld met schilderingen, bekend als lunetten. Blindboogvelden, zuiver decoratieve elementen zonder functionele opening, werden eveneens een standaardmiddel om gevels te structureren, te verlevendigen. Van een functionele noodzaak, via een theologisch manifest, naar esthetische verfijning en zuiver decoratieve gevelarticulatie: de evolutie van het boogveld is een fascinerende spiegel van de architectuurgeschiedenis zelf, constant mee-ademend met de heersende stijl en techniek.

• https://nl.wikipedia.org/wiki/Boogveld
• https://www.joostdevree.nl/shtmls/boogveld.shtml
• https://www.encyclo.nl/begrip/boogveld
• https://www.welstandsnotas.nl/druten/120-bgrp.htm