Bouwstijl

Een bouwstijl? Dat is in essentie een herkenbaar patroon, een signatuur van een tijdperk, een volk, of zelfs de hand van één architect in de gebouwde omgeving. Het gaat om die specifieke uiterlijke kenmerken en constructieve aanpak die een gebouw zijn distinctieve karakter geven. In de praktijk dienen deze stijlen, vaak pas achteraf benoemd, als een cruciale lens om bouwwerken te duiden, om de verhalen van culturen, technologische sprongen en heersende esthetische idealen te ontrafelen. Want een gebouw is zelden een puur eendimensionaal artefact; denk aan een kathedraal die eeuwenlang in aanbouw was, met Romaanse fundamenten en Gotische toevoegingen, of een herenhuis waar later Jugendstil-elementen zijn ingebracht. Stijlen lopen in elkaar over, staan naast elkaar, beïnvloeden elkaar. Ze evolueren voortdurend, maar de bouwkunst kent ook die fascinerende dynamiek van teruggrijpen op het verleden, wat resulteert in de zo typerende 'neo'-stijlen. Het doorgronden hiervan, dat is niet zomaar een academische exercitie; het geeft inzicht in de evolutie van ons vak, in de materialen, technieken en visies die door de eeuwen heen bepalend waren. Essentieel voor iedereen die met bestaande bouw werkt, of voor wie de geschiedenis van het metselwerk, het timmerwerk, de gevelornamenten werkelijk wil begrijpen.

Een bouwstijl, dat is geen statisch concept, geen eenduidig label dat je simpelweg op een gebouw plakt en klaar. Integendeel, het is een gelaagde term, vaak pas achteraf geconstrueerd, die op verschillende manieren kan worden gecategoriseerd. Dat maakt het begrip zowel rijk als complex. Wat zijn die nuanceringen, die verschillende invalshoeken die een stijl kenmerken of onderscheiden?

Allereerst is er de meest herkenbare indeling: die op basis van een historisch tijdperk. Denk aan de Romeinse bouwkunst, Gotiek, Renaissance, Barok, Rococo. Later volgden de diverse neostijlen zoals Neoclassicisme, Neogotiek, en natuurlijk de moderne bewegingen zoals het Functionalisme, het Nieuwe Bouwen, of het Brutalisme. Deze periodieke benamingen vangen de heersende esthetische en technische idealen van een specifieke periode, wereldwijd of binnen een bepaalde cultuur. Een kathedraal uit de twaalfde eeuw, die herken je vaak direct als Romaans of vroeg-Gotisch. Dat is de kracht van deze typering.

Dan zijn er stijlen die sterk verbonden zijn met een geografische locatie of cultuur. Denk aan de Hollandse Renaissance, de architectuur van de Amsterdamse School, of de typische bouw van een Zuid-Amerikaanse haciënda. Binnen deze geografische kaders worden lokale materialen, klimaatomstandigheden en culturele voorkeuren leidend, wat resulteert in een eigen karakter. Soms zelfs regionaal, het verschilt enorm, de bouw van een boerderij in Friesland en een hoeve in Limburg.

Niet te vergeten: de revivalstijlen, die we al kort aanstipten met 'neo'-voorvoegsels. Hierbij grijpt men expliciet terug op vormen, ornamenten en principes uit een eerdere, bewonderde periode. Het is een herinterpretatie, geen exacte kopie, maar wel een duidelijke verwijzing. Soms vanuit een nostalgisch oogpunt, soms als reactie op een als te modern ervaren ontwikkeling.

En waar staat 'bouwstijl' dan ten opzichte van een architectuurstroming? Een stroming is vaak breder, filosofischer van aard. Het is de onderliggende denkrichting, de ideologie die een bouwstijl of zelfs meerdere stijlen kan omvatten. Het Nieuwe Bouwen, bijvoorbeeld, was een stroming die leidde tot diverse stijlen zoals Functionalisme en De Stijl, elk met hun eigen specifieke vormentaal, maar verenigd door gemeenschappelijke principes van rationaliteit en maatschappelijke functie. Een bouwstijl is de concrete, visuele manifestatie van die ideeën; de vorm, de materialisatie, de ornamentiek. Een stroming is het waarom, de stijl het hoe het eruitziet.

Wanneer herken je nu zo'n bouwstijl?

Een bouwstijl, dat is geen abstract concept, zeker niet voor wie dagelijks met de gebouwde omgeving werkt. Het zit in de details, in de grote lijnen, en in de onmiskenbare uitstraling van een constructie. Het maakt niet uit of je een verbouwing inspecteert of een historische kaart bestudeert: de stijl vertelt een verhaal.

Neem nu bijvoorbeeld de Amsterdamse School: je ziet het meteen. Die typische baksteenarchitectuur, vaak met golvende gevels, expressionistische torentjes, en sierlijk metselwerk. Denk aan het Scheepvaarthuis of de arbeiderswoningen in Spaarndammerbuurt. Geen twijfel mogelijk, dit is de hand van Michel de Klerk, van een beweging die een hele stadswijk kleur gaf. Heel anders is dan een utiliteitsgebouw, opgetrokken in de stijl van het Nieuwe Bouwen, met zijn strakke, functionele lijnen, veel glas, een plat dak, en minimalistische uitstraling; het iconische Sanatorium Zonnestraal bij Hilversum, dat vertelt een ander verhaal van modernisme en hygiëne.

Of loop door een willekeurige Nederlandse stad en zie je die negentiende-eeuwse villa's? Veel daarvan zijn opgetrokken in Neorenaissance of Neogotiek. Je herkent de symmetrie, de trapgevels, of juist de hoge spitsbogen en glas-in-loodramen van de gotiek, maar dan uitgevoerd met de technieken van de industriële revolutie. Dat is een bewuste teruggreep op 'goede oude tijden', een herinterpretatie met een eigen karakter. En als je een monumentaal pand renoveert, botst vaak de wens tot modernisering met de noodzaak om de essentie van de Berlagiaanse bouw, met zijn rationele baksteendetails en ambachtelijke uitstraling, te respecteren. Dit zijn allemaal concrete momenten waarop de kennis van bouwstijlen onontbeerlijk blijkt.

Hoewel een bouwstijl zelf geen direct onderwerp is van strikte bouwvoorschriften, heeft de wet- en regelgeving wel degelijk een impact op hoe er met bestaande bouwstijlen wordt omgegaan en hoe nieuwe ontwerpen daarbinnen moeten passen. De focus ligt hierbij vaak op het behoud van cultuurhistorische waarden en het waarborgen van een evenwichtige ruimtelijke kwaliteit.

De Omgevingswet speelt hierin een cruciale rol. Deze wet, die per 1 januari 2024 van kracht is gegaan, bundelt en vereenvoudigt regels voor de leefomgeving. Gemeenten krijgen hierdoor meer ruimte om in hun omgevingsplannen regels op te stellen die betrekking hebben op de uiterlijke verschijningsvorm van gebouwen. Dit kan bijvoorbeeld inhouden dat in bepaalde wijken of gebieden eisen worden gesteld aan materialisatie, dakhelling, gevelindeling of zelfs de architectonische expressie om de bestaande bouwstijl(en) te respecteren of voort te zetten. Een plan dat niet voldoet aan deze 'redelijke eisen van welstand', zoals die door de gemeentelijke welstandscommissie worden geïnterpreteerd, kan vertraging oplopen of worden afgewezen.

Een nog directere relatie met bouwstijlen heeft de wetgeving omtrent monumentenzorg. Rijksmonumenten en gemeentelijke monumenten zijn objecten die vanwege hun cultuurhistorische waarde beschermd zijn. Deze waarde is vaak inherent verbonden met hun bouwstijl, de periode van ontstaan en de typische kenmerken daarvan. Aanpassingen aan dergelijke panden zijn streng gereguleerd en vereisen vaak een omgevingsvergunning waarbij specifieke eisen gelden voor het behoud van de karakteristieke bouwstijlelementen. Denk aan het restaureren van historische details, het gebruik van authentieke materialen die passen bij de oorspronkelijke stijl, of het voorkomen van ingrepen die de essentie van de stijl aantasten. Het is een delicate balans tussen modernisering en respect voor de historische architectuur.

Tot slot, de algemene bouwregelgeving zoals het Besluit bouwwerken leefomgeving (Bbl) stelt geen eisen aan de esthetiek of de bouwstijl zelf. Deze regels richten zich op functionele aspecten zoals veiligheid, gezondheid, bruikbaarheid en energiezuinigheid. Een gebouw in welke bouwstijl dan ook dient te allen tijde te voldoen aan deze minimumeisen, ongeacht de architectonische expressie. Een Gotische kathedraal of een modernistisch kantoorgebouw: beide moeten constructief veilig zijn en brandveilig, dat is de onderliggende constant.

De mens bouwt al duizenden jaren, natuurlijk. Toch is het idee van een 'bouwstijl' als een expliciet, herkenbaar concept, een classificatiesysteem, relatief jong. Lang domineerde traditie het bouwproces. Gebouwen zagen eruit zoals ze eruit zagen door de lokale materialen, de beschikbare technieken, en door generaties overgedragen ambachtelijke kennis.

Een cruciale verschuiving kwam met de Renaissance. Hier ontstond een bewust terugverlangen naar de bouwkunst van de Oudheid. Architecten als Brunelleschi en Alberti bestudeerden nauwgezet de overblijfselen van Romeinse architectuur, maten ze op, analyseerden de proporties en ornamenten. Dit was meer dan alleen bouwen; het was een herinterpretatie, een bewuste keuze voor een specifieke vormentaal die men als superieur beschouwde. Het was het begin van een intellectuele benadering van architectuur, waarbij 'stijl' een onderwerp van studie en navolging werd.

De formalisering en naamgeving van bouwstijlen, zoals we die nu kennen, voltrok zich echter pas echt in de 18e en 19e eeuw. Met de opkomst van de kunstgeschiedenis en architectuurtheorie kregen geleerden en critici behoefte aan een kader om de enorme variëteit aan historische bouwwerken te ordenen. Termen als 'Gotiek', 'Romaans' en 'Barok' werden bedacht en, vaak achteraf, toegekend aan periodes en de bijbehorende architectuur. Wat eens organische ontwikkelingen waren, kreeg nu een duidelijke benaming. Deze academische indeling, hoe arbitrair soms ook, werd essentieel voor het begrijpen van architectonische evolutie.

Binnen de bouwsector heeft deze ontwikkeling diepe wortels geschoten. Het concept van de bouwstijl vormde de basis voor het architectuuronderwijs; studenten leerden de kenmerken van elke periode. De opkomst van de restauratieleer en de monumentenzorg, vooral vanaf de 19e eeuw, is ondenkbaar zonder de notie van bouwstijlen. Hoe zou men immers een gebouw 'in stijl' kunnen restaureren zonder die stijl eerst te kunnen definiëren? Architecten lieten zich vervolgens inspireren, of verwierpen juist eerdere stijlen, wat leidde tot de 'neo'-stijlen en later de moderne bewegingen die elk hun eigen manifesten en esthetische principes hadden. Het bleef niet bij historische analyse; 'bouwstijl' werd een instrument voor zowel creatie als behoud.

• https://www.joostdevree.nl/shtmls/bouwstijl.shtml
• https://villaparcarcen.nl/bouwstijlen/kenmerken-classicistische-stijl/
• https://bouwkunde.org/architectuur/bouwstijlen/
• https://www.encyclo.nl/begrip/Bouwstijl
• https://www.encyclo.nl/begrip/Stijl_(architectonisch
• https://nl.wikipedia.org/wiki/Gotiek_(bouwkunst