DBFMO

Dat DBFMO? Dit model zie je vaak bij grote publieke projecten; denk aan infrastructuur of complexe gebouwen. De hele levenscyclus van een asset, van het eerste ontwerpidee tot jarenlang operationeel beheer, komt op het bordje van één consortium terecht. De opdrachtgever – meestal de overheid, daar moet je niet omheen – betaalt een beschikbaarheidsvergoeding. Maandelijks, bijvoorbeeld, voor een operationeel gebouw of een bruikbare weg. Vaak loopt dit decennia. Vijfentwintig, soms zelfs dertig jaar. Die langetermijnverantwoordelijkheid dwingt de aannemer of het consortium tot een heel ander soort denken; optimalisatie van kosten en kwaliteit, niet alleen op korte termijn, maar voor de héle levensduur van het object. Slecht onderhoud? Dat komt later als een boemerang terug.

De uitvoering van een DBFMO-contract vangt doorgaans aan met een publieke opdrachtgever die, vaak na een gedegen marktconsultatie, een project in de markt zet. Men beschrijft dan functionele eisen, niet zozeer gedetailleerde technische specificaties. Wat moet het gebouw kunnen? Welke prestaties moet de infrastructuur leveren? Dat zijn de cruciale vragen. Vervolgens start een uitgebreid selectietraject. Hierin bundelen ontwerpers, bouwers, financiers, onderhoudsbedrijven en exploitanten hun krachten, vaak in een consortium. Dat gebeurt al in de tenderfase, de vroege voorbereiding. Het is een gezamenlijk bod dat volgt, waarin de aanbiedende partij de verantwoordelijkheid voor het gehele traject op zich neemt. Van begin tot eind, echt. Cruciaal is de integrale benadering; al vanaf de tenderfase overdenkt men de gehele levenscyclus, niet slechts de bouwfase. Na contractgunning draagt dit consortium de volledige verantwoordelijkheid voor het concretiseren van het ontwerp en de daaropvolgende realisatie. Maar ook voor de financiering van het project. De financiële risico’s liggen daar; de publieke partij hoeft geen omvangrijke investeringen direct te dragen. Eens opgeleverd, blijft ditzelfde private samenwerkingsverband jarenlang aan zet voor het preventief en correctief onderhoud, en voor de exploitatie. Denk aan het beheer van installaties, schoonmaak, beveiliging, of het bedienen van verkeerssystemen. Beschikbaarheid en functionele prestatie zijn hierbij het toverwoord. De betaling aan de private partij is direct gekoppeld aan die beschikbaarheid en de overeengekomen kwaliteit van de dienstverlening. Falen betekent simpelweg inkomensverlies. Dit systeem dwingt tot een continue focus op duurzaamheid en efficiëntie over een lange, vaak decennia omvattende, periode.

Varianten en gerelateerde contractvormen

Vergis je niet; DBFMO, een afkorting die staat als een huis, is zeker niet de enige speler op het veld van geïntegreerde contracten. Het is eigenlijk een specifieke en zeer uitgebreide vorm binnen de bredere categorie van Publiek-Private Samenwerking (PPS), internationaal vaak bekend als Public-Private Partnerships (PPP). Die parapluterm omvat een heel spectrum aan samenwerkingsmodellen tussen overheid en markt, variërend in de mate van risico- en taakoverdracht.

Waar de ‘O’ van ‘Operate’ in DBFMO cruciaal is voor de totale levenscyclusbenadering, bestaan er tal van verwante constructies. Neem bijvoorbeeld DBFM, wat staat voor Design, Build, Finance en Maintain. Hier ontbreekt die laatste ‘O’ van exploitatie. Dat betekent dat de private partij wel verantwoordelijk is voor het ontwerp, de bouw, de financiering en het onderhoud van een asset, maar de daadwerkelijke operationele aansturing of gebruiksfase – de dagelijkse gang van zaken – bij de publieke opdrachtgever blijft liggen. Een subtiel, maar oh zo belangrijk verschil in verantwoordelijkheidsverdeling, met directe gevolgen voor risico, aansturing en betalingsstromen.

Verder op de schaal van geïntegreerde contracten vind je modellen als DBM (Design, Build, Maintain) of zelfs alleen DB (Design & Build), vaak gekoppeld aan de Nederlandse Uniforme Administratieve Voorwaarden voor Geïntegreerde Contracten (UAV-GC). Bij deze vormen liggen de verantwoordelijkheden voor financiering en/of exploitatie dan weer geheel of gedeeltelijk bij de opdrachtgever. Elke weggelaten letter staat voor een taak en bijbehorend risico dat níét wordt overgedragen aan de private partij. De mate van integratie neemt af, de complexiteit van de afspraken ook, of althans, de reikwijdte ervan. Die keuzes zijn essentieel en worden gemaakt op basis van de aard van het project, de risicobereidheid van de partijen, en de gewenste sturingsmogelijkheden.

Kortom, de term DBFMO onderscheidt zich door de maximale integratie van taken; ontwerp tot en met de exploitatie liggen in één hand. Dat maakt het uniek en vaak de meest risicovolle, maar potentieel ook de meest efficiënte, vorm voor de opdrachtgever die de gehele levenscyclus wil uitbesteden en afrekenen op beschikbaarheid en prestatie, niet op input.

Hoe zo'n DBFMO-contract er dan uitziet in de praktijk? Verbeeld je een omvangrijk infrastructuurproject, zoals de aanleg en het beheer van een nieuwe snelweg met daarin een belangrijke tunnel. Een consortium tekent een dergelijk contract. Zij ontwerpen het tracé én de constructie, realiseren de complete bouw – van de asfaltlaag tot de complexe tunnelinstallaties – en zorgen voor de prefinanciering van deze enorme investering. Na de bouwfase? Dan blijft dit consortium verantwoordelijk voor dertig jaar aan onderhoud: denk aan het wegdek, de verlichting, ventilatiesystemen, en verkeersmanagement. Ook de operationele kant, zoals calamiteitenafhandeling en de dagelijkse monitoring, ligt bij hen. De overheid betaalt hierbij geen directe bouwfactuur, maar een vaste, periodieke beschikbaarheidsvergoeding; de weg moet te allen tijde functioneel en veilig zijn.

Of neem een groot overheidsgebouw, bijvoorbeeld een nieuw justitieel complex of een ministerie. De overheid formuleert een functionele vraag: er moet een gebouw komen met een specifiek aantal rechtszalen en kantoren, met bepaalde beveiligingseisen en duurzaamheidsambities. Een private partij of consortium neemt de regie. Zij ontwerpen het hele gebouw, zowel architectonisch als technisch, én realiseren de complete bouw. De benodigde kapitaal komt van deze partij, vaak via projectfinanciering. Zodra het gebouw is opgeleverd en in gebruik genomen, stopt de verantwoordelijkheid niet. Voor een periode van twintig of vijfentwintig jaar verzorgt ditzelfde consortium al het onderhoud – van de liften tot de klimaatinstallaties, van bouwkundige elementen tot groenonderhoud – én de facilitaire exploitatie. Dat omvat schoonmaak, catering, beveiliging, receptiediensten en afvalbeheer. De staat betaalt dan een maandelijkse vergoeding voor het gegarandeerd ‘gebruiksklaar’ houden van het pand, inclusief alle diensten. Het is een allesomvattend pakket, waarbij de performance van het gebouw en de geleverde diensten bepalend zijn voor de betaling.

Bij DBFMO-contracten, inherent vaak gericht op publieke projecten en opdrachten, vormt de Aanbestedingswet het fundament voor de juridische kaders. Deze wet, die de Europese aanbestedingsrichtlijnen implementeert, reguleert hoe overheidsinstanties hun opdrachten in de markt moeten zetten. Denk aan de strenge procedures en transparantievereisten. De integrale aard van een DBFMO-contract, waarbij ontwerp, bouw, financiering, onderhoud en exploitatie in één hand komen, maakt dat deze projecten veelal worden aanbesteed via complexe procedures, zoals de concurrentiegerichte dialoog of de onderhandelingsprocedure met voorafgaande aankondiging. Die methodes bieden de noodzakelijke ruimte voor de dialoog met marktpartijen om innovatieve en op maat gesneden oplossingen te ontwikkelen voor dergelijke complexe, langlopende samenwerkingsverbanden. De wetgeving benadrukt het belang van functionele eisen en prestatiegericht specificeren, precies wat bij DBFMO de kern vormt. De opdrachtgever stelt een vraag, bijvoorbeeld ‘een gebouw met een bepaalde capaciteit en functionaliteit dat 25 jaar lang operationeel en beschikbaar is’, in plaats van gedetailleerde technische oplossingen voor te schrijven. Dit stimuleert de markt om met de meest efficiënte levenscyclusoplossing te komen. Het concept van risico-overdracht, een cruciaal element in DBFMO, wordt ook binnen de aanbestedingskaders beoordeeld. Het is essentieel dat risico’s worden toegewezen aan de partij die deze het beste kan beheersen, en dat dit conform de beginselen van proportionaliteit en gelijke behandeling gebeurt. Zo wordt gewaarborgd dat de overheid uiteindelijk de meest geschikte en economisch voordelige oplossing krijgt, terwijl de private partij een helder kader heeft waarbinnen zij moet opereren.

De term DBFMO, zoals we die vandaag kennen, komt niet zomaar uit de lucht vallen. De ontwikkeling is eerder een evolutie, geworteld in de bredere beweging van Publiek-Private Samenwerking (PPS), internationaal bekend als Public-Private Partnerships (PPP). Overheden zochten al langer naar manieren om grootschalige infrastructuur- en huisvestingsprojecten efficiënter, innovatiever en tegen beheersbare risico’s te realiseren, vooral toen budgetten onder druk kwamen te staan en de complexiteit van projecten toenam. Traditionele aanbestedingsmodellen, waarbij ontwerp, bouw en beheer vaak gescheiden werden aanbesteed, leidden nogal eens tot fragmentatie, inefficiëntie en onduidelijke verantwoordelijkheden. Dat moest anders.

De eerste stappen richting integratie zag je al met 'Design & Build' (DB) contracten, waarbij ontwerp en bouw bij één partij kwamen te liggen. Een verbetering, zeker, maar financiering en het lange-termijnbeheer bleven nog gescheiden. Later kwamen daar modellen als 'Design, Build & Maintain' (DBM) bij, en vervolgens 'Design, Build, Finance & Maintain' (DBFM). Vooral de toevoeging van de ‘F’ van financiering was een gamechanger. Het verschuifde een deel van de initiële investeringslast van de overheid naar de private sector, met projectfinanciering als veelgebruikt instrument.

De culminatie van deze ontwikkeling is de DBFMO-contractvorm. De ‘O’ van ‘Operate’ werd er aan toegevoegd met het besef dat operationele aspecten – denk aan de dagelijkse aansturing, het gebruik, of zelfs gebruikersfeedback – een directe impact hebben op het ontwerp, de bouwmethode en de onderhoudbaarheid gedurende de gehele levensduur. Door ook de exploitatie te integreren, ontstond een allesomvattende verantwoordelijkheid bij één private partij, van initiële concept tot en met de functionele beschikbaarheid tientallen jaren later. Dit dwong marktpartijen tot een radicaal andere denkwijze: focussen op levenscycluskosten en optimale prestaties, in plaats van alleen op initiële bouwkosten. Het model won vooral terrein vanaf de vroege jaren 2000, mede door de ervaringen in landen als het Verenigd Koninkrijk en Australië, waar vergelijkbare geïntegreerde contracten al langer werden toegepast.

• https://www.aanbestedingscafe.nl/wiki/dbfmo-contract
• https://www.pianoo.nl/nl/sectoren/gww/inkopen-gww/bouworganisatievormen/design-build-finance-maintain-contracten
• https://www.joostdevree.nl/shtmls/dbfm.shtml
• https://lammp.be/method
• https://en.wikipedia.org/wiki/Project_delivery_method
• https://oboloo.com/what-is-dbfm-design-build-finance-and-manage-definition/
• https://www.vlaanderen.be/publicaties/dbfm-handboek