Dekspaan

Zonder een dekspaan blijft een rieten dak een ongestructureerde massa stengels. Het gereedschap, in de volksmond ook wel drijfbord genoemd, stelt de vakman in staat om de onderzijde van het riet pakketmatig omhoog te kloppen tot een spiegelglad en waterdicht geheel. Elke laag riet die op de panlatten wordt bevestigd, krijgt een behandeling met dit bordje. Het resultaat is die kenmerkende, fluweelachtige textuur waarbij geen stengel uit het gareel loopt. Hoewel de term 'dekspaan' ook bij stukadoors valt, is de variant voor de rietdekker uniek door de specifieke belasting en hanteerbaarheid op grote hoogte.

Het ritmisch opsteken van de rietstengels vormt de kern van de handeling. Zodra een nieuwe laag op de kap ligt en de eerste fixatie met een knelstaaf of binddraad is aangebracht, zet de verwerking met de dekspaan in. De rietdekker slaat met korte, gecontroleerde bewegingen tegen de onderzijde van het rietpakket. Deze kopse kanten, de stoppels, worden hierdoor gelijkmatig omhoog geduwd. Dit proces herhaalt zich voortdurend. Een constante visuele controle van de hellingshoek is daarbij onmisbaar.

De kracht van de slag bepaalt de uiteindelijke dichtheid van het dak. Tijdens het drijven verschuiven de stengels onder de binding door totdat ze de juiste positie ten opzichte van de ondergelegen laag innemen. Het is een fysiek proces. Men werkt meestal van onder naar boven over het dakvlak. Bij de afwerking van details zoals een dakkapel of een kilgoot wordt de slagrichting aangepast om de welving van de constructie te volgen. De dekspaan fungeert hierbij als een verlengstuk van de arm om de druk over een groter oppervlak van het rietpakket te verdelen zonder de kwetsbare stengels te verbrijzelen.

Het resultaat van deze techniek is een verdicht vlak waar de stengels onder spanning vastgeklemd zitten. Geen losse sprieten. Alleen een strak opgetrokken geheel. Door de opeenvolgende slagen ontstaat de noodzakelijke laagdikte die de waterkerende eigenschappen van het dak garandeert.

Hout of kunststof, dat is de voornaamste scheidslijn. Vroeger was een dekspaan onherroepelijk van eikenhout of beukenhout vervaardigd. Zwaar genoeg om massa te geven aan de slag, maar gevoelig voor het weer. Tegenwoordig ziet men vaker varianten van hoogwaardig polyethyleen. Deze moderne borden trekken niet krom door vocht en behouden altijd hetzelfde gewicht. Dat is cruciaal voor de repeterende beweging van de rietdekker. Een houten spaan biedt vaak meer natuurlijke stroefheid op de rietstengels, terwijl kunststof langer meegaat en minder snel splintert.

Er bestaan bovendien verschillen in formaat. Voor het grote vlak wordt een standaardformaat gehanteerd dat de druk optimaal verdeelt. Voor het fijnere werk bij dakkapellen, kilgoten of rondom schoorstenen grijpt de vakman echter naar een kleiner, smaller model. Soms wordt dit een 'handklopper' genoemd. De grip verschilt ook per maker; sommige handvaten zijn open, andere gesloten, afhankelijk van de persoonlijke voorkeur voor de hoek van de pols tijdens het drijven. Het gereedschap moet simpelweg doen wat het moet doen: drijven.

Verwarring ontstaat soms met de dekspaan uit de stukadoorswereld. Hoewel de naam identiek is, houdt de gelijkenis daar op. Waar de rietdekker het bord gebruikt om te slaan en te drijven, benut de stukadoor zijn spaan enkel om mortel te spreiden en te vlakken. Een rietdekkersspaan is robuuster. Gebouwd voor mechanische belasting. Het gereedschap van de stukadoor heeft veelal een gladder, dunner blad voor een strakke afwerking van wanden en plafonds. In de regio wordt de dekspaan voor riet ook wel een drijfbord of klopper genoemd, termen die de actie van het gereedschap beter beschrijven dan de officiële naam.

Een nieuwe laag riet ligt net op de panlatten, vastgezet met een knelstaaf. Het ziet er nog rafelig uit aan de onderkant. De rietdekker pakt zijn dekspaan. Hij slaat met korte, ritmische bewegingen tegen de stoppels. Tik, tik. Millimeter voor millimeter schuift het pakket omhoog. Een strak, fluweelachtig vlak ontstaat onder zijn handen.

Bij de welving van een dakkapel wordt het lastiger. Hier is precisie vereist om de ronde vormen te volgen zonder dat het riet gaat 'trappen'. De vakman hanteert de dekspaan onder een specifieke hoek. Hij verdeelt de druk zo dat de stengels in een vloeiende lijn omhoog lopen. Het is vakwerk op de vierkante centimeter. Soms wordt er een smalle variant gebruikt voor de krappe hoeken bij een kilgoot. De druk moet constant zijn.

Reparatie na vogelschade vraagt om een snelle correctie. Losgetrokken stengels steken slordig uit het dakvlak. Met de dekspaan drijft de rietdekker deze losse delen weer terug in de oorspronkelijke binding. Het herstelt de waterdichtheid direct. Geen ingewikkelde ingrepen nodig, enkel de juiste slagkracht en een goed oog voor de bestaande hellingshoek van de kap.

Vakrichtlijnen en Arbo-normen

Hoewel de dekspaan zelf niet direct in specifieke wetsartikelen wordt omschreven, is het gebruik ervan onlosmakelijk verbonden met de prestatie-eisen uit het Besluit bouwwerken leefomgeving (BBL). Een dak moet waterdicht zijn. Punt. De rietdekker realiseert deze functionele eis door de voorgeschreven laagdikte en hellingshoek te handhaven. De dekspaan is hierbij het instrument om aan de kwaliteitsnormen van de Vakfederatie Rietdekkers te voldoen. Zonder correcte verdichting haalt de kap de beoogde levensduur simpelweg niet.

De Arbeidsomstandighedenwet kijkt mee over de schouder van de vakman op de steiger. Het herhaaldelijk drijven met het bord vormt een aanzienlijke fysieke belasting voor de pols en schouder. Handwerk pur sang, maar niet zonder risico op overbelasting. Moderne uitvoeringen van de dekspaan, vaak van lichter kunststof, helpen bij het voldoen aan ergonomische adviezen binnen de sector. Daarnaast is de regelgeving voor veilig werken op hoogte (valbeveiliging) onverkort van kracht zodra de spaan ter hand wordt genomen op de kap. De technische uitvoeringsrichtlijnen, zoals de URL 7201 voor historisch riet, onderstrepen het belang van een gelijkmatige afwerking die alleen met dit gereedschap haalbaar is.

Hout domineerde eeuwenlang de gereedschapskist van de rietdekker. Eiken. Beuken. Altijd die specifieke massa om voldoende kracht over te brengen op de stoppels. De vormgeving is in de kern eeuwenoud gebleven. Een rechthoekig blad met een robuuste handgreep. Er veranderde nagenoeg niets aan het basisontwerp omdat de fysieke handeling van het drijven — het opsteken van de rietstengels — door de tijd heen constant bleef.

Toch dwongen technische innovaties in de dakopbouw tot kleine aanpassingen. De overgang van wilgentenen naar gegalvaniseerd binddraad zorgde voor een strakkere binding. Hierdoor was meer slagkracht nodig om het rietpakket te verplaatsen. Houten spanen sleten sneller door de hogere weerstand. Er ontstonden bramen aan de onderzijde die de stengels beschadigden. In de tweede helft van de twintigste eeuw volgde daarom de omslag naar kunststof. Hoogwaardig polyethyleen verving het traditionele hout op grote schaal.

De evolutie naar kunststof was vooral een praktische. Het materiaal absorbeert geen vocht. Bij regenachtig weer blijft het gewicht van de spaan gelijk. Cruciaal voor de ergonomie en de repeterende belasting op de pols van de vakman. Hoewel de materiaalkeuze moderniseerde, is de dekspaan een van de weinige werktuigen in de bouwsector waarvan de middeleeuwse vorm vrijwel ongewijzigd is overgenomen in de hedendaagse praktijk. Slaan, vlakken en ophalen. De mechanica achter de waterdichte rietlaag is door de eeuwen heen hetzelfde gebleven.

• https://kennis.cultureelerfgoed.nl/index.php?title=Begrip:979f3cf1-116e-4b4c-b973-0bb9065d8a80&oldid=115260
• https://kennis.cultureelerfgoed.nl/index.php?title=Eigenschap:Definitie_(nl