Diocletiaans

Het Diocletiaanse venster, in vaktermen vaak simpelweg een thermenvenster genoemd, is een technisch hoogstandje in de Romeinse gewelfbouw. Stel je een gigantisch tongewelf voor waarin daglicht moet binnendringen zonder dat de muur bezwijkt. De oplossing was een halfronde opening in de kopse wand. De twee verticale stijlen, ook wel mullions genoemd, zijn hierbij essentieel. Ze zijn niet alleen visueel aantrekkelijk maar verkorten de overspanning van het lateiwerk onder de boogconstructie. Hoewel de techniek stamt uit de badhuizen van rond 306 na Christus, werd het principe door architecten zoals Andrea Palladio herontdekt en breed toegepast in de achttiende en negentiende eeuw. Het centrale segment is in de regel het breedst, wat een krachtige ritmiek in de gevelcompositie creëert. Dit type venster zie je vaak terug in de monumentale architectuur van stations, beurshallen en musea, waar grote overspanningen en maximale lichtinval hand in hand gaan.

Hoog in de gevelwand begint de opbouw met het stellen van een tijdelijk houten formeel. Dit hulpmiddel bepaalt de straal van de halfronde opening. Men plaatst de twee verticale montants vaak als eerste vaste punten, waarna het metselwerk of de natuursteen rondom de boogvorm wordt opgetrokken. De stijlen vangen de druk op. De krachten vanuit de bovenliggende muur of het gewelf worden via de boogsegmenten naar deze montants en de buitenste muurdammen geleid. Het metselen gebeurt symmetrisch. Vanuit de aanzet werkt men naar de sluitsteen toe. Die sluitsteen vergrendelt de hele boogconstructie.

De drie sparingen die zo ontstaan, hebben een ongelijke maatvoering. Het middelste segment is breder. Dit creëert een specifieke ritmiek in de gevel. Zodra de mortel voldoende sterkte heeft, verwijdert men de ondersteunende bekisting. De afwerking richt zich dan op de dagkanten en de montage van de raamprofielen. Deze profielen volgen de geometrie van de cirkelsegmenten nauwkeurig. In monumentale toepassingen wordt vaak natuursteen gebruikt voor de dragende delen, terwijl de invulling van de vensters kan variëren van eenvoudige beglazing tot complexe traceringen.

In de vakwereld wordt de term Diocletiaans venster nagenoeg uitwisselbaar gebruikt met 'thermenvenster'. Die laatste naam verwijst direct naar de Thermen van Diocletianus, waar de vorm zijn iconische status verkreeg. Men moet echter waakzaam zijn voor verwarring met het Palladiaanse raam, ook wel de Serliana genoemd. Hoewel Andrea Palladio beide vormen gretig toepaste, is de constructieve opzet wezenlijk anders. Bij een Serliana staan twee rechthoekige zijlichten los naast een centrale rondboog. Het Diocletiaanse type is compacter: de volledige drie-eenheid bevindt zich binnen de omtrek van één enkele boog. De verticale stijlen, de montants, fungeren hier als de enige scheidingselementen binnen het halfronde vlak.

Niet elk Diocletiaans venster volgt de exacte mathematische halve cirkel. In de late neoklassieke architectuur duikt geregeld de segmentboogvariant op. Deze is platter. De druk op de tussenstijlen is hierbij constructief uitdagender, omdat de zijwaartse spatkrachten toenemen naarmate de boog minder steil is. De materiaalkeuze dicteert vaak de visuele zwaarte:

• Klassiek-monumentaal: Uitgevoerd in zware natuursteen of baksteen, waarbij de montants massieve penanten zijn die daadwerkelijk het gewelf ondersteunen.
• Industrieel-utilitair: In negentiende-eeuwse stationshallen ziet men varianten in gietijzer. De zware stenen stijlen maken hier plaats voor slanke metalen profielen, waardoor het venster bijna volledig uit glas lijkt te bestaan.
• Decoratief-residentieel: In de frontons van herenhuizen is het venster vaak kleiner. Hier vervallen de constructieve eisen en zijn de stijlen dikwijls uitgevoerd in hout, louter als esthetische verwijzing naar de antieke bronnen.

Men kan een onderscheid maken op basis van de positie in het gebouw. Het 'bovenlicht-type' zit hoog in een tongewelf en dient puur voor diffuse lichtinval zonder inkijk. Dit type is meestal sober. Daartegenover staat het 'gevel-accent', dat vaak rijker is versierd met archivolten of geprofileerde sluitstenen. In dit geval fungeert het venster als het centrale ankerpunt van een symmetrische compositie, een techniek die veelvuldig is toegepast bij de hoofdingangen van musea en paleizen.

Hoog boven de reizigersstroom in een negentiende-eeuws kopstation doorbreekt een gigantisch thermenvenster de massieve bakstenen gevel. De twee verticale natuurstenen montants fungeren als visuele ankers die de enorme boog ondersteunen. Het licht stroomt diep de hal in. Zonder de stabiliteit van de muur aan te tasten. Het middelste segment is fors breder dan de flanken, wat zorgt voor een dwingende symmetrie die de grootsheid van het gebouw onderstreept.

Kijk naar het timpaan van een statig landhuis in Palladiaanse stijl. Daar zit het venster vaak als een elegant ornament gevangen in de driehoekige gevelbeëindiging. Geen zware steen hier, maar fijn geprofileerde houten stijlen. De schaal is kleiner. De constructieve noodzaak ontbreekt nagenoeg, maar de driedeling blijft strikt gehandhaafd voor dat gewenste antieke ritme. Een subtiele knipoog naar de Romeinse thermen, uitgevoerd in een huiselijke context.

In de kopgevel van een oude fabriekshal met een tongewelf zie je de functionele kant. De boog van het venster volgt exact de kromming van het dak. Gietijzeren profielen vervangen de stenen penanten. Slank. Bijna fragiel. Hier draait het om maximale lichtopbrengst voor de werkplaats beneden. De verticale stijlen onderbreken de enorme glaspartij en bieden de nodige weerstand tegen winddruk op het grote oppervlak. Constructieve logica vermomd als klassieke vorm.

Bij de restauratie of aanpassing van gebouwen met Diocletiaanse vensters is de Erfgoedwet vaak het primaire juridische kader. De historische waarde van de profilering en de specifieke driedeling van het thermenvenster mag niet zomaar worden aangetast. Dit levert in de praktijk uitdagende situaties op. Het Besluit bouwwerken leefomgeving (BBL) stelt namelijk strikte eisen aan de energieprestatie van de schil, maar voor monumenten gelden vaak uitzonderingsregels. Het simpelweg plaatsen van dik HR++ glas is meestal onmogelijk zonder de fragiele montants te verzwaren. Men wijkt daarom vaak uit naar vacuümglas of monumentenglas met een beperkte dikte om de esthetische integriteit te waarborgen.

De welstandsnota van een gemeente speelt eveneens een cruciale rol bij nieuwe ontwerpen die deze klassieke vormentaal hanteren. Past het ritme van de boogsegmenten wel in het straatbeeld? Soms dwingen lokale richtlijnen tot een versobering of juist een zeer getrouwe kopie van historische voorbeelden. Het gaat hier niet alleen om esthetiek, maar om de stedenbouwkundige inpassing van monumentale vormen in een eigentijdse context.

Grote thermenvensters in publieke gebouwen zoals stations of musea vallen onder specifieke veiligheidsnormen. Denk aan NEN 3569 voor letselveiligheid. Glasvlakken op grote hoogte moeten bestand zijn tegen doorvallen. Zeker in de monumentale segmenten waar de ruiten fors van omvang kunnen zijn. De constructieve berekening van de montants volgt de Eurocodes, specifiek NEN-EN 1991 voor windbelasting. Deze stijlen vangen namelijk de volledige winddruk op het halfronde vlak op. De stabiliteit van de boogconstructie zelf mag nooit in het geding komen door wijzigingen in het kozijnwerk of de beglazing. Een verkeerde materiaalkeuze voor de tussenstijlen kan leiden tot ongewenste vervormingen of zelfs bezwijken van de bovenliggende boogsegmenten.

De constructievorm vindt zijn oorsprong in de vierde eeuw na Christus. Romeinse bouwmeesters zochten een methode om de immense gewelfde ruimtes van de Thermen van Diocletianus van daglicht te voorzien. Zij gebruikten hiervoor het halfronde venster, een logisch gevolg van de destijds dominante boogconstructies in opus caementicium. Na de klassieke oudheid verdween de toepassing nagenoeg volledig uit de actuele bouwkunst. De middeleeuwse architectuur koos voor andere, spitsere of kleinere openingen.

De herontdekking vond plaats tijdens de Renaissance. Andrea Palladio bestudeerde de Romeinse ruïnes nauwgezet en integreerde het type in zijn ontwerpen. Het venster werd hiermee een symbool van de herleefde klassieke orde. In de achttiende eeuw bereikte de populariteit een hoogtepunt door het Britse Palladianisme. Architecten zoals Lord Burlington introduceerden het venster in de gevels van landhuizen en publieke gebouwen als teken van eruditie en status. Het venster diende niet langer alleen de thermen, maar werd een universeel element van de neoclassicistische compositie.

Tijdens de industriële revolutie onderging de toepassing een technische transformatie. Waar het venster voorheen een integraal onderdeel was van zwaar metselwerk, werd het in de negentiende eeuw vaker uitgevoerd in gietijzer en staal. Deze evolutie maakte het mogelijk om de vensters op veel grotere schaal toe te passen in de utiliteitsbouw. Stationshallen en fabrieksgebouwen gebruikten de vorm om enorme volumes te verlichten zonder de stabiliteit van de eindgevels in gevaar te brengen. De vorm bleef antiek. De uitvoering werd industrieel. In de hedendaagse bouwpraktijk ligt de nadruk vooral op de restauratie-ethiek en het behoud van de specifieke profilering bij monumentale renovaties.

• https://nl.wikipedia.org/wiki/Paleis_van_Diocletianus
• https://www.worldhistory.org/trans/nl/1-11581/romeinse-architectuur/
• https://www.joostdevree.nl/shtmls/diocletiaans.shtml
• https://www.wikikids.nl/Paleis_van_Diocletianus