Dommekracht
Definitie
Een dommekracht is een robuust mechanisch of hydraulisch hefwerktuig dat wordt ingezet voor het verticaal verplaatsen, wegvloeien of ondersteunen van zware lasten door middel van een tandheugel of cilinder.
Omschrijving
Werkwijze en bediening
De positionering van de voetplaat op een vlakke, draagkrachtige ondergrond vormt de eerste handeling om een stabiel steunpunt te creëren. Men brengt de hefkop of de verstelbare teen onder het object. Door de draaibeweging van de zwengel wordt het interne tandwielstelsel geactiveerd. Staal op staal. Deze mechanische overbrenging vertaalt de handmatige rotatie naar een krachtige verticale verschuiving van de getande heugel, terwijl de bediener met relatief geringe inspanning aanzienlijke gewichten verplaatst. De ratel klikt continu mee. Dit palmechanisme borgt de last op de bereikte hoogte en voorkomt dat de heugel onder druk onvoorzien terugloopt.
Bij hydraulische dommekrachten vervangt vloeistofdruk de directe mechanische vertanding, waarbij een handbediende pomp olie naar de cilinderkamer voert om de plunjer gelijkmatig uit te schuiven. Gecontroleerd. Het laten zakken van de last geschiedt door de remdruk handmatig te lossen of de bypassklep van het hydraulische systeem te openen. De zwaartekracht dwingt de heugel of cilinder terug naar de basisstand, terwijl de interne weerstand van het werktuig de daalsnelheid nauwgezet reguleert. Geen abrupte bewegingen. De bediener behoudt de controle over de dalende massa door de mate van opening van het ventiel of de stand van de remkruk subtiel te variëren.
Varianten en terminologie
De ene dommekracht is de andere niet. Hoewel het basisprincipe van verticale krachtoverbrenging gelijk blijft, bepaalt de specifieke constructie of het gereedschap geschikt is voor een nauwe kruipruimte of een open bouwterrein. Kelderwip. Zo noemen ervaren vakmensen de mechanische variant nog weleens. Een term uit grootmoeders tijd die nog steeds op de werkvloer rondzingt, verwijzend naar de hefboomwerking en de robuuste, bijna onverwoestbare aard van het beestje.
Mechanisch versus Hydraulisch
De keuze tussen mechanisch en hydraulisch is vaak een afweging tussen feedback en pure kracht. Mechanische tandheugeldommekrachten zijn de werkpaarden in stoffige, vuile omgevingen. Geen olie, geen pakkingen die kunnen lekken, gewoon staal op staal. De bediener voelt exact wat de last doet via de zwengel. Hydraulische types winnen het op compactheid. Ze leveren een enorme tonnage zonder dat de gebruiker een enorme hefboom nodig heeft, al verlies je daar de directe mechanische voeling met de last.
| Kenmerk | Tandheugel (Mechanisch) | Hydraulisch |
|---|---|---|
| Medium | Getande heugel en tandwielen | Oliedruk en cilinder |
| Onderhoud | Minimaal; reinigen en smeren | Gevoelig voor vuil en lekkage |
| Feedback | Direct voelbaar in de zwengel | Indirect via de pompweerstand |
| Toepassing | Ruwe bouw, buitenwerk | Precisiewerk, zware machinebouw |
De teen-dommekracht
Soms zit de last nagenoeg tegen de grond aan. Een normale hefkop past daar simpelweg niet onder. Hiervoor is de dommekracht met een verstelbare of vaste 'teen' ontwikkeld. Deze uitstekende klauw aan de onderzijde van de behuizing maakt het mogelijk om objecten die slechts enkele centimeters speling hebben vanaf de vloer op te krikken. Het zwaartepunt ligt hierbij anders, wat een stabiele opstelling van de voetplaat nog kritischer maakt.
Onderscheid met de vijzel
In de volksmond wordt een dommekracht vaak verward met een vijzel, maar technisch gezien zijn er wezenlijke verschillen. Een vijzel werkt doorgaans met een schroefspindel. Dat is traag maar uiterst precies voor het opvangen van verzakkingen of het langdurig ondersteunen van een constructie. De dommekracht is een hefwerktuig pur sang. Snel omhoog, gecontroleerd omlaag. Voor tijdelijk gebruik tijdens montage of transport, niet als permanente stempel.
Praktijkvoorbeelden
Renovatie van een verzakte vloerbalk
Tijdens een renovatieproject blijkt een monumentale eiken draagbalk door te hangen. De ruimte is beperkt. Een stempel alleen volstaat niet omdat de balk gecontroleerd omhoog moet worden gedrukt om scheurvorming in het bovenliggende stucwerk te minimaliseren. De aannemer plaatst een mechanische dommekracht op een dikke stalen verdeelplaat op de zandvloer. Staal op staal. Met korte, beheerste slagen aan de zwengel wordt de balk millimeter voor millimeter gelift. De ratel klikt geruststellend bij elke slag. Zodra de balk op de gewenste hoogte is, wordt een definitieve kolom geplaatst en de dommekracht weer verwijderd.
Plaatsen van zware staalprofielen
In de utiliteitsbouw moeten zware IPE-liggers exact op hun plek op de kolommen worden gemanoeuvreerd. Soms ontstaat er een fractie hoogteverschil door ongelijkheden in de fundering. Een staalbouwer gebruikt hier de teen van een hydraulische dommekracht. Omdat de ligger bijna plat op de grond ligt, biedt de lage hefvoet uitkomst. De vloeistofdruk doet het zware werk. Een paar pompbeurten zijn genoeg om het profiel op de juiste hoogte te brengen voor montage. Geen zware hefboom nodig; de hydrauliek overwint de massa terwijl de monteur de boutgaten uitlijnt.
Machineonderhoud in nauwe ruimtes
Een draaibank in een werkplaats moet waterpas worden gesteld voor een nieuwe productierun. De machine weegt ruim twee ton en staat direct op de betonvloer. De onderhoudsmonteur zet een compacte dommekracht in de hoek van het frame. Omdat hij direct contact met de last wil voelen om te voorkomen dat de machine gaat 'wankelen', kiest hij voor de mechanische variant. Hij voelt de weerstand in de zwengel. Hij draait tot de stelpoot vrijkomt. Simpel en doeltreffend.
Wet- en regelgeving rondom hefwerktuigen
Hefwerktuigen zoals de dommekracht vallen onder de Europese Machinerichtlijn 2006/42/EG. Dit betekent dat fabrikanten verplicht zijn een CE-markering aan te brengen. Geen markering, geen gebruik. Het is het bewijs dat het werktuig voldoet aan de essentiële veiligheidseisen van de Europese Unie.
In Nederland is het Arbeidsomstandighedenbesluit leidend voor de dagelijkse praktijk op de bouwplaats. Artikel 7.18 stelt specifieke eisen aan hijs- en hefwerktuigen. Veiligheid eerst. Werkgevers moeten ervoor zorgen dat dommekrachten periodiek worden gekeurd door een deskundige instantie of persoon. Meestal gebeurt dit jaarlijks. Tijdens zo'n keuring worden de kritieke onderdelen zoals de lastdrukrem, de borgpal en bij hydraulische modellen de afdichtingen grondig gecontroleerd op slijtage en lekkages. Een keuringssticker is hierbij het tastbare bewijs van goedkeuring.
Daarnaast is de norm NEN-EN 1494 van belang. Deze norm omschrijft de technische specificaties voor verplaatsbare krikken en aanverwante hefwerktuigen. Denk aan stabiliteit onder belasting en de maximale daalsnelheid. De wet stelt dat de bediener aantoonbaar instructie moet hebben gehad over het veilig gebruik van het materieel. Geen papieren tijger, maar bittere noodzaak om ongevallen door kantelen of overbelasting te voorkomen.
Oorsprong en mechanische evolutie
De naam klinkt bijna denigrerend. Dom. Onwetend. Maar de term 'domme' in dommekracht verwijst naar de stomme, brute kracht die het werktuig levert zonder dat er een complexe aandrijving aan te pas komt. Kracht zonder intellect. Vroege exemplaren uit de zeventiende en achttiende eeuw bestonden grotendeels uit massief eikenhout, verstevigd met dikke smeedijzeren banden om de enorme interne spanningen op te vangen. Molenbouwers en scheepstimmerlieden waren de voornaamste gebruikers. Het was de enige methode om loodzware balken of scheepsrompen gecontroleerd te lichten in een tijd waarin hydrauliek nog louter een theoretisch concept was.
Met de opkomst van de zware industrie in de negentiende eeuw veranderde het ontwerp fundamenteel. De houten kast maakte plaats voor gietijzer en later voor gelast staal. De mechanische overbrenging werd verfijnd. Waar de vroege 'kelderwip' nog haperde bij extreme belasting, zorgden verbeteringen in de tandwielgeometrie voor een soepelere loop en een grotere betrouwbaarheid. Staal op staal. De introductie van de lastdrukrem markeerde een cruciaal omslagpunt in de veiligheid op de werkvloer. Een technische noodzaak. Zonder deze innovatie bleef het werken met een dommekracht een hachelijke zaak; de zwengel kon bij het onbedoeld lossen van de last met dodelijke snelheid terugslaan. Pas in de twintigste eeuw volgde de integratie van hydraulische systemen, waardoor de traditionele tandheugel concurrentie kreeg van vloeistofdruk voor het allerzwaarste tilwerk in de civiele techniek.
Meer over gereedschap en apparatuur
Ontdek meer termen en definities gerelateerd aan gereedschap en apparatuur
