Duim

Een duim is tweeslachtig. Meetlat of scharnierpen. Vroeger had elke stad zijn eigen maat, van de Amsterdamse tot de Rijnlandse variant, wat de handel niet bepaald vergemakkelijkte. Tegenwoordig rekenen we internationaal met 2,54 centimeter als we het over de inch hebben. In de bouwsector is de duim echter vooral een fysiek object van staal. Het fungeert als de as waaromheen een deur of luik draait. Een simpele constructie. Effectief. De heng schuift over de pen en de zwaartekracht doet de rest. Het is de basis van degelijk boerenbeslag.

De montage van een duim in een constructie start bij de exacte positionering van de draaipunten op het kozijn of de muurstijl. Precisie is hierbij essentieel. Zodra de hartmaten zijn uitgezet, boort de vakman gaten die in diameter net iets kleiner zijn dan de schroefdraad van de duim, waarna het metaal met een hefboom of tang in het hout wordt gedraaid tot de pen exact verticaal staat. Pen omhoog. De verticale uitlijning tussen de bovenste en onderste duim bepaalt of een deur later soepel zwaait of hinderlijk klemt.

Bij zwaarder deurbeslag of bevestiging in metselwerk wijkt de methode af. Hier wordt vaak een plaatduim toegepast. Deze wordt met robuuste schroeven op de ondergrond gefixeerd, waardoor de krachten over een groter oppervlak worden verdeeld dan bij een enkele schroefdraad. In specifieke gevallen, zoals bij monumentale restauraties, vindt men nog inslagduimen die direct in de voeg of het hout worden gedreven. De heng, die reeds op het luik of de deur is gemonteerd, wordt simpelweg over de pennen heen gezakt. De zwaartekracht borgt de verbinding. Geen ingewikkelde slotmechanismen aan het scharnierpunt. Afstellen geschiedt door de indraaidiepte van de duim te variëren, wat de afstand tussen de deur en de post beïnvloedt.

Maatvoeringsverschillen

Historisch gezien heerste er chaos. Elke regio hanteerde een eigen standaard voor de duim als lengtemaat. De Amsterdamse duim mat circa 25,7 mm, terwijl de Rijnlandse variant met 26,1 mm net iets forser uitviel. Tegenwoordig is de internationale inch van 25,4 mm de enige overgebleven maatstaf in technische documentatie. Toch spreekt de vakman in de werkplaats nog steeds liever over duimen dan over millimeters bij het bestellen van buizen of houtmaten.

Verschijningsvormen in het beslag

In de wereld van het hang-en-sluitwerk bepaalt de ondergrond het type. Plaatduimen zijn de standaard voor montage op vlakke muren of brede houten palen; ze danken hun naam aan de rechthoekige grondplaat die de krachten verdeelt. Voor slankere houten kozijnen volstaat de indraaiduim. Deze heeft enkel een grove houtdraad. Inslagduimen zien we vooral bij restauratieprojecten waar de pen rechtstreeks in de voegen van het metselwerk of in een voorgeboord gat in zwaar eiken wordt gedreven. Geen pluggen. Gewoon puur geweld en wrijving.

Modern gemak vindt men in de verstelbare duim. Een uitkomst voor poorten die onderhevig zijn aan weersinvloeden. Hout werkt namelijk altijd. Door de schroefdraad aan de basis van de pen kan de afstand tussen de post en de deur op de millimeter nauwkeurig worden gecorrigeerd zonder de hele constructie te demonteren. Daarnaast bestaat de haakduim, een variant waarbij de pen onder een hoek staat of een specifieke vorm heeft om te voorkomen dat een luik bij een windvlaag uit de heng wordt getild.

Terminologische verwarring

Men verwart de duim dikwijls met de heng. Het onderscheid is simpel: de duim is het statische deel (de pen aan de muur), de heng is het beweegbare deel (de lange strip aan de deur). Samen vormen ze het scharnierpunt. Een duim kan ook een schroefduim zijn; een klein bevestigingsmiddel met een haaks gebogen uiteinde, ideaal voor het ophangen van gereedschap of schilderijen, maar ongeschikt als draaipunt voor zware deuren.

Een zware eiken tuinpoort hangt na een natte herfst een paar millimeter uit het lood. De onderkant schuurt over de klinkers. Geen paniek. Door de moeren van de verstelbare duim simpelweg aan te draaien, trek je de poort weer strak in het kozijn zonder dat er een schroef aan te pas komt. Snel gefikst.

Bij de restauratie van een monumentale boerderij uit 1850 vallen de originele vensterluiken direct op. Geen moderne schroeven te bekennen. De smid heeft destijds de inslagduimen met puur geweld direct in de voegen van de stenen muur gedreven. Het metaal zit na anderhalve eeuw nog steeds muurvast. De heng valt er perfect overheen.

In de installatietechniek kom je de term dagelijks tegen buiten de context van scharnieren. Een loodgieter bestelt een "duims" stalen buis voor een CV-installatie. Hij meet niet met een duimstok de dikte van het metaal, maar doelt op de gestandaardiseerde binnenmaat. Hoewel de schuifmaat buitenwaarts 33,7 millimeter aangeeft, blijft de historische benaming in het vakjargon onverwoestbaar.

In een rommelige werkplaats dient de schroefduim een ander doel. Aan de wand hangt een rij van deze haakse pennen. Hier geen draaiende deuren, maar simpelweg een plek om die ene zware hamer of een dikke verlengkabel overzichtelijk van de grond te houden. Een eenvoudige, haakse verbinding die doet wat hij moet doen.

De juridische status van de duim is tweeledig. Enerzijds de maat, anderzijds het beslag. De Metrologiewet is hierin leidend voor wat betreft de maatvoering. Sinds de definitieve overgang naar het metrieke stelsel heeft de duim geen officiële status meer in het handelsverkeer. In technische dossiers en voor officiële vergunningsaanvragen zijn SI-eenheden zoals millimeters en meters verplicht. De praktijk is weerbarstiger. In de installatietechniek en houthandel blijft de term hardnekkig overeind als onofficiële standaard.

Constructief bezien valt het gebruik van duimen onder de algemene veiligheidseisen van het Besluit bouwwerken leefomgeving (BBL). Een deur of poort moet veilig functioneren. Sterkte telt. Voor scharnierpunten zoals duimen en gehengen is de Europese norm NEN-EN 1935 relevant. Deze norm classificeert beslag op basis van gebruikscategorieën, duurzaamheid en corrosiebestendigheid. Vooral bij zware industriële toepassingen of openbare gebouwen is deze classificatie essentieel om aan de zorgplicht te voldoen. Geen ruimte voor gokwerk met ondermaatse pennen.

Inbraakpreventie vormt een ander regelgevend kader. Voor woningen die moeten voldoen aan het Politiekeurmerk Veilig Wonen (PKVW) gelden specifieke eisen voor hang- en sluitwerk. Een standaard duim-hengverbinding is gevoelig voor het 'uit de pennen lichten' van de deur. Hier schrijft de regelgeving vaak aanvullende maatregelen voor, zoals het toepassen van een borging of dievenklauwen. Bij monumentenzorg gelden vaak afwijkende richtlijnen. Hier krijgt het behoud van historisch beslag voorrang, mits de constructieve veiligheid gewaarborgd blijft. Balanceren tussen historie en huidige normen.

De duim begon bij de vinger. Anatomie als meetlat. Dat gaf chaos. Elke handelsstad hanteerde een eigen standaard, wat leidde tot een architecturale spraakverwarring die eeuwen aanhield. De Franse bezetting bracht de definitieve omslag. In 1820 werd het metrieke stelsel de norm en verdween de duim officieel uit de registers. Maar het ambacht is hardnekkig. In de werkplaats bleef de term leven als de informele taal van de inch. Een taai overlevingsmechanisme van vakjargon dat wetgeving simpelweg negeerde.

Technisch gezien was de vroege duim puur smeedwerk. Gloeiend ijzer op een aambeeld. De dorpssmid sloeg een punt aan een staaf en dreef deze direct in het eikenhout van de stijlen. Voor montage in metselwerk hakte men gaten die werden afgegoten met vloeibaar lood. Een koude, onwrikbare verbinding. De industriële revolutie veranderde de productiewijze radicaal. Draadsnijmachines kwamen op. Inslagduimen maakten plaats voor gestandaardiseerde schroefdraad. Precisie verving de moker. De moderne tijd bracht verzinking tegen de roest en chemische ankers voor de fixatie. De essentie bleef echter nagenoeg onveranderd door de eeuwen heen. Een verticale pen. Een as. Een simpel draaipunt dat de overgang van handwerk naar industrie moeiteloos overleefde.

• https://nl.wikipedia.org/wiki/Inch
• https://www.nazatendevries.nl/Artikelen en Colums/Maten/Oude maten.html
• https://perfectkeur.nl/actueel/bouwkundig-woordenboek/
• https://www.onlinerekenmachine.com/cm-naar-duim
• https://www.joostdevree.nl/bouwkunde2/duim.htm
• https://nl.wikipedia.org/wiki/Duim_(lengtemaat
• https://nl.wiktionary.org/wiki/inch
• https://www.joostdevree.nl/shtmls/geheng.shtml
• https://www.burghouwt.nl/hang-en-sluitwerk/hengen-en-duimen/duimen
• https://www.joostdevree.nl/shtmls/volo.shtml
• https://www.joostdevree.nl/bouwkunde2/duimstok.htm