Duisplank

De duisplank, in de volksmond vaak simpelweg 'duis' genoemd, vormt de constructieve afsluiting aan de onderzijde van het rietpakket. Bij molens is dit onderdeel onmisbaar vanwege de steile hellingshoek; de plank moet hier extra breed zijn om het riet effectief tegen de kap te drukken. Het voorkomt dat wind onder de onderste rietstengels slaat. Een goed geplaatste duisplank zorgt tevens voor de noodzakelijke afwatering van het dakvlak, waarbij het riet over de plank heen steekt om lekwater direct weg te leiden van de gevel of de molenromp.

Bevestiging en positionering

De montage start bij de basis van de kap of het dakvlak. Een duisplank wordt direct op de sporen of de ringbalk van de constructie aangebracht. Stevigheid is essentieel. De positionering luistert nauw, waarbij de plank vaak onder een specifieke hoek wordt gesteld om de juiste druk op het riet uit te oefenen. Bij molens is de plank aanzienlijk breder dan bij reguliere woningen; de steile hellingshoek dwingt tot een groter contactoppervlak. Het hout vormt hier de noodzakelijke barrière tegen opwaaiende wind.

De rietdekker spreidt de eerste laag riet over de plank uit. Knelling is het doel. Door middel van binddraad of gaarden wordt het rietpakket krachtig tegen de duisplank getrokken, waardoor een dichte en stabiele voet ontstaat. Het riet ligt niet simpelweg op de plank. Het wordt ertegenaan geklemd. Deze mechanische spanning zorgt ervoor dat de onderste stengels onwrikbaar blijven zitten, zelfs bij zware storm. De overstek is een technisch detail dat niet mag ontbreken. Het riet steekt enkele centimeters over de plank heen. Zo valt lekwater direct naar beneden. De gevel blijft droog. Een samenspel van klemkracht en afwatering.

Functionele verschillen

De verschijningsvorm van een duisplank hangt nauw samen met de helling van het dakvlak. Bij een standaard rietgedekt woonhuis is de plank relatief bescheiden van omvang. Functioneel maar onopvallend. Bij een molenkap verandert dit volledig. Hier is de duisplank een fors constructie-element. Breedtes van dertig centimeter of meer zijn geen uitzondering. De enorme druk van het bijna verticale rietpakket moet ergens naartoe. De brede plank vangt deze krachten op.

Qua materiaal is eikenhout vanouds de standaard. Hard. Duurzaam. Bestand tegen het microklimaat onder het riet waar vocht en droogte elkaar afwisselen. In de moderne bouw ziet men vaker varianten van Lariks of Douglas. Deze houtsoorten bieden een goede prijs-kwaliteitverhouding. Ze moeten echter wel van zware kwaliteit zijn om kromtrekken onder de spanning van de gaarden te voorkomen. Een kromme duis betekent immers een zwakke dakvoet.

Verwarring met de schoemplank

In de praktijk worden de termen duisplank en schoemplank regelmatig door elkaar gehaald. Toch is er een nuanceverschil. De schoemplank is vaak dunner en dient meer als esthetische afwerking of lichte waterkering. De duisplank is het zware werkpaard. Hij heeft een actieve rol in de knelling van het riet. Wie een duisplank verwisselt voor een lichte schoemplank, riskeert dat de onderste laag riet bij de eerste de beste storm losslaat. De knelfunctie is essentieel.

• Molenduis: Extra breed, vaak eiken, voor extreme hellingshoeken.
• Woningduis: Smaller, vaak afgestemd op de overstek van de gevel.
• Verduurzaamde varianten: Gemodificeerd hout dat de levensduur van eiken evenaart.

Het onderscheid met een windveer is eveneens belangrijk. Waar de windveer de zijkanten van het dak beschermt tegen inwaaiende wind, doet de duisplank dit uitsluitend aan de onderzijde. Twee verschillende onderdelen met een gedeeld doel: het riet op zijn plek houden.

De duisplank bij een poldermolen

Een Noord-Hollandse binnenkruier vangt de volle wind op de open vlakte. De kaphelling is extreem steil. Hier zie je de duisplank in zijn meest robuuste vorm. Een massieve eiken plank van 35 centimeter breed. De rietdekker trekt de gaarden aan. Het riet knelt hoorbaar vast tegen het hout. Zo blijft de voet strak. Zelfs als de storm er vol onder slaat, geeft het rietpakket geen krimp. De plank fungeert hier als het fundament van de gehele kapbedekking.

Afwatering bij een moderne villa

Kijk naar de dakvoet van een recent gebouwde rietgedekte woning. De duisplank is hier van Douglas hout. Hij zit grotendeels verscholen achter de dikke rietlaag. Het riet steekt exact vijf centimeter over de rand van de plank heen. Tijdens een zware regenbui wordt de functie direct zichtbaar. Het lekwater valt in een strakke lijn naar beneden. Rechtstreeks op de grindstrook rondom het huis. De gevel blijft droog. Geen opspattend vuil of vochtplekken op het stucwerk.

Herstel van een verslapte dakvoet

Bij de inspectie van een dertig jaar oud rietdak blijkt de onderste laag los te zitten. De oude vurenhouten duisplank is door decennia aan vochtinwerking vergaan. De mechanische spanning is volledig verdwenen. Je kunt de onderste rietstengels er zonder moeite tussenuit trekken. De rietdekker vervangt het verrotte deel door een nieuwe, verduurzaamde plank. Met het opnieuw aantrekken van de binddraden krijgt de dakvoet zijn oorspronkelijke strakke vorm terug. Het dak is weer winddicht.

De constructie van een rieten dakvoet met een duisplank moet voldoen aan specifieke eisen op het gebied van brandveiligheid en stabiliteit. Het Besluit bouwwerken leefomgeving (BBL) stelt kaders voor de vliegvuurgevaarlijkheid van daken. NEN 6063 is hierbij de maatstaf. Deze norm bepaalt of een dakbedekkingssysteem, inclusief de onderliggende houten delen zoals de duisplank, voldoende weerstand biedt aan branddoorslag van buitenaf. Afstand tot de perceelgrens is hierbij een kritieke factor.

Restauratie van molens volgt een strenger regime. Monumentenwetgeving. Omdat de meeste molens rijksmonumenten zijn, is de vrijheid in materiaalkeuze beperkt. De Stichting Erkende Restauratiekwaliteit Monumentenzorg (ERM) publiceert uitvoeringsrichtlijnen die bepalen hoe historische onderdelen zoals de duisplank moeten worden hersteld of vervangen. Authenticiteit is verplicht. Een omgevingsvergunning voor het wijzigen van een monument is doorgaans noodzakelijk voordat de rietdekker de oude duis verwijdert.

Technische richtlijnen

Hoewel geen formele wetgeving, zijn de kwaliteitsrichtlijnen van de Vakfederatie Rietdekkers leidend in de dagelijkse praktijk. Deze voorschriften definiëren de minimale dikte en de wijze van bevestiging van de plank. Doel is het waarborgen van de mechanische knelling. Bij geschillen over de constructieve integriteit van een dakvoet dienen deze federatierichtlijnen vaak als referentiekader voor deskundigen en verzekeraars.

• Brandveiligheid: Bepalingen uit het BBL omtrent brandgevaarlijke daken en de noodzaak voor brandvertragende maatregelen.
• Monumentenzorg: Richtlijnen voor historische detaillering bij molenbiotoop en kapconstructies.
• Arbeidsomstandigheden: Veilig werken op hoogte tijdens de montage, conform de wettelijke Arbonormen voor rietdekkers en molenmakers.

De duisplank is een kind van de molenbouw. Al in de vijftiende en zestiende eeuw zochten molenmakers naar methoden om de kwetsbare rietvoet van steile kapconstructies te fixeren tegen de extreme winddruk op open polders. Vroege constructies waren rudimentair. Vaak niet meer dan een ruwe, ter plekke behakte stam. Naarmate de poldermolens in de zeventiende eeuw groter werden, transformeerde dit onderdeel van een eenvoudige opvulling naar een cruciaal constructief klem-element. Het eikenhout vormde de basis. Men vertrouwde op de enorme buigstijfheid van eiken om de zware gaarden decennialang onder mechanische spanning te houden.

Deze techniek uit de molenbouw sijpelde pas later door naar de burgerlijke architectuur. Grote boerderijen in de kustprovincies namen de principes over om hun daken stormvast te maken. De industrialisatie in de negentiende eeuw bracht een belangrijke omslag: de mechanische zagerij. In plaats van handbehakte delen kwamen er strakke, geprofileerde planken beschikbaar. De maatvoering werd gestandaardiseerd. In de wederopbouwperiode na 1945 verschoof de voorkeur door schaarste vaak naar zachtere houtsoorten zoals vuren, wat echter leidde tot een kortere levensduur van de dakvoet door inwatering. De moderne bouwpraktijk grijpt nu terug op de duurzaamheid van weleer, maar dan met gemodificeerde houtsoorten die de stabiliteit van het klassieke eiken evenaren.

• https://www.stichtingerm.nl/doc/P071 URL 4004 Riet versie 2.1 (210910
• https://www.joostdevree.nl/shtmls/knelplank.shtml
• https://gildevanmolenaars.nl/f/files/download/opleidingen/lesmateriaal/handboek-windmolenaar/tims-dictionary-of-molinology-ed02.pdf
• https://molenvansloten.nl/wp-content/uploads/2021/04/A11.molenwoordenboek-eng-dui-fr-ned.pdf
• https://www.joostdevree.nl/shtmls/console.shtml
• https://www.encyclo.nl/begrip/duistere_verhalen_uit_de_middeleeuwen
• https://www.encyclo.nl/begrip/duis