Duivelsklauw

Zware lasten vragen om directe oplossingen zonder franje. In de maritieme sector en bij waterbouwkundige projecten functioneert de duivelsklauw als een mechanische zekering die de trekkracht van een ketting overbrengt op een vast punt op het dek, zoals een bolder of kikker. Hierdoor wordt de mechaniek van de ankerlier ontlast. Dat is noodzakelijk. Een lier die constant de volle, rukkende trekkracht van een schip in de deining opvangt, lijdt namelijk aan extreme slijtage en metaalmoeheid. Metaal op metaal, knarsend in de nacht. De klauw grijpt precies tussen de schakels van de ketting en houdt de boel op zijn plek. Rust voor de techniek. In de houtbouw werkt het principe net zo direct; je slaat de haak in de kop van een stam en de rest is een kwestie van brute trekkracht. Geen zijden handschoentjes, maar puur staal dat zich in de vezels vreet.

Bij het ontlasten van een ankerlier begint de uitvoering met het handmatig plaatsen van de stalen haak over een geselecteerde kettingschakel. De twee tanden van de klauw omsluiten de verticale schakel. De horizontale schakel die daarop volgt, rust tegen de kop van de haak. Soms wordt een schuivende borgring over de tanden geschoven om te voorkomen dat de ketting bij een plotselinge opwaartse beweging uit de klauw springt. Dan viert de bediener de ketting. De lier staat vrij. Alle trekkracht van het schip wordt nu via de duivelsklauw en een stopperlijn naar een zwaar dekbeslag geleid, waardoor de mechanische remmen van de lierinstallatie niet langer onder constante spanning staan.

In de grond- en waterbouw werkt het principe van de duivelsklauw door middel van penetratie in plaats van omklemming. Men drijft de gesmede punt met een moker of voorhamer diep in het kopshout van een zware balk of stam. De hoek waaronder de haak wordt geplaatst is essentieel; deze moet tegengesteld zijn aan de trekrichting. Zodra de machine begint te trekken, zorgt de geometrie van de haak ervoor dat de punt zich steeds dieper in de houtvezels boort. Een zelfborgend systeem. Er is geen extra bevestigingsmateriaal nodig. Na het transport wordt de spanning van de sleepkabel gehaald, waarna een enkele tik met de hamer de haak weer bevrijdt uit de vezels.

Vormgeving naar functie

De variatie in duivelsklauwen wordt gedicteerd door het materiaal waarin de haak zich moet vastbijten. In de maritieme sector domineert de gevorkte uitvoering. Deze heeft twee robuuste tanden die exact tussen de schakels van een ankerketting vallen. Vaak is deze variant uitgerust met een schuivende borgring. Deze ring voorkomt dat de ketting uit de klauw springt wanneer de spanning kortstondig wegvalt door de deining van het schip. Veiligheid boven alles. Zonder die ring zou de haak bij elke golfslag kunnen losslaan, wat de hele installatie zinloos maakt.

In de bosbouw en zware houtbouw ziet de duivelsklauw er wezenlijk anders uit. Hier is geen sprake van een vork, maar van een enkelvoudige, scherp gepunte haak. Deze is specifiek ontworpen om de houtvezels binnen te dringen. Men spreekt in deze context soms ook wel van een sleepklauw of een stamhaak. De punt is vaak gehard om slijtage bij contact met zand en stenen tijdens het slepen te minimaliseren.

Maatvoering en capaciteit

De grootte van de klauw is niet arbitrair; deze is direct gekoppeld aan de kettingschakel of de te verwachten trekkracht (Safe Working Load). Voor jachten volstaat een handzaam model van enkele kilo's, terwijl de waterbouw vraagt om massieve, gesmede monsters die tientallen tonnen kunnen opvangen. Het materiaal is vrijwel altijd hoogwaardig gelegeerd staal, al dan niet verzinkt tegen corrosie.

Verwar de duivelsklauw niet met een standaard inkorthaak uit de hijstechniek. Hoewel ze uiterlijk op elkaar lijken, is de geometrie van een duivelsklauw geoptimaliseerd voor horizontale trek en statische belasting, terwijl een inkorthaak onderdeel is van een hijsketting en aan strengere keuringseisen voor verticaal transport moet voldoen. Een subtiel verschil met grote gevolgen voor de veiligheid. Soms is de klauw direct verbonden met een dekstopper, een vastgezet blok op het dek, maar vaker wordt hij gebruikt in combinatie met een stopperlijn of een staaldraad om flexibiliteit in de trekrichting te behouden.

Een vissersvaartuig ligt in de deining van de Noordzee. De ankerketting rukt bij elke golfslag hard aan de lierinstallatie. De schipper plaatst de gevorkte duivelsklauw over de ketting en viert deze iets. Nu vangt de klauw de klappen op. De mechanische rem van de lier wordt gespaard, wat kostbare slijtage aan de tandwielen voorkomt tijdens een onrustige nacht op zee.

Op een drassig bouwterrein moet een zware, bekapte boomstam worden verplaatst. Een normale sleepketting glijdt telkens van de stam af. Een vakman slaat de scherpe punt van een duivelsklauw met een voorhamer in de kopse kant van het hout. De trekhaak van de tractor wordt aangekoppeld. Hoe harder de tractor trekt, hoe dieper de stalen punt zich in de houtvezels boort. Geen geglip meer. De stam wordt moeiteloos over de zachte ondergrond naar de gewenste plek gesleept. Na afloop is een enkele tik met de hamer in tegengestelde richting voldoende om het gereedschap weer los te maken.

Stel je het onderhoud van een historische kade voor waarbij zware meerpalen moeten worden gepositioneerd. De duivelsklauw fungeert hier als een tijdelijk ankerpunt in het hout. Het is brute kracht op de vierkante centimeter. Geen gedoe met ingewikkelde stroppen of klemmen die kunnen losschieten bij zijwaartse belasting.

Staal moet bekennen als de spanning oploopt. Wanneer een duivelsklauw wordt ingezet binnen een hijs- of lierconfiguratie, is de Europese Machinerichtlijn leidend voor het ontwerp en de fabricage van het onderdeel. Dit betekent dat het hulpstuk moet zijn voorzien van een CE-markering en een bijbehorende conformiteitsverklaring. De fabrikant garandeert hiermee dat de klauw de gespecificeerde Safe Working Load (SWL) kan weerstaan zonder plastische deformatie. In de maritieme sector gelden aanvullende eisen van classificatiebureaus; zij hanteren strikte regels voor de breuklast van ankerbenodigdheden die de veiligheid van het schip waarborgen.

De Nederlandse Arbowet stelt duidelijke kaders voor het werken met zware lasten op de bouwplaats of aan boord. Deugdelijkheid is de norm. Een werkgever is verplicht om aan te tonen dat de gebruikte duivelsklauw periodiek wordt geïnspecteerd, zeker wanneer deze wordt gecombineerd met gecertificeerd kettingwerk. Hoewel een duivelsklauw voor horizontaal transport (slepen) technisch gezien anders wordt beoordeeld dan gereedschap voor verticaal hijsen, dwingt de praktijk vaak tot het volgen van de strengere keuringsrichtlijnen voor hijstoebehoren. Geen ruimte voor twijfel. Indien een klauw tekenen van metaalmoeheid, haarscheurtjes of vervorming vertoont, dient deze direct uit de vaart te worden genomen conform de richtlijnen voor arbeidsmiddelen.

Smeedijzer en zout water vormen de bakermat. Al in de tijd van de grote zeilvaart was de behoefte aan rust aan boord groot. Een ankerketting die constant aan de houten kaapstander rukte, veroorzaakte niet alleen lawaai, maar ook gevaarlijke slijtage aan de scheepsconstructie. De eerste duivelsklauwen waren eenvoudige, door de scheepssmid vervaardigde haken. Ruw. Functioneel. Geen franje. Pas met de opkomst van de industriële revolutie en de verregaande standaardisatie van kettingschakels kreeg de klauw zijn precieze, gevorkte vorm. De maatvoering werd cruciaal. Een fractie verschil betekende immers een losschietende ketting bij zware deining.

In de bosbouw en de vroege waterbouw volgde een parallelle ontwikkeling. Waar vroeger touwwerk en riskante knopen de standaard waren om zware stammen uit het moeras of dichte bossen te trekken, bood de stalen haak een brute maar effectieve oplossing. De vorm evolueerde van een simpele kromme naar de scherp gepunte klauw die zich in het kopshout vreet. Geen geglip meer op nat hout. De overgang van ambachtelijk smeedwerk naar machinale serieproductie in de 20e eeuw zorgde voor consistentie in de metaalkwaliteit. Geen onzichtbare luchtbellen in het gietijzer die tot catastrofale breuken leidden op kritieke momenten.

Tegenwoordig regeert de normering de praktijk. Wat begon als een handige vinding van een naamloze smid aan de kade, is nu een strikt gecertificeerd onderdeel van de veiligheidsketen in de offshore en de zware bouw. Van ongetemde trekkracht naar berekende zekerheid. De geometrie is in eeuwen nauwelijks veranderd, maar de legeringen maken nu het verschil tussen houden of breken.

• https://www.zeilen.nl/aan-boord/zeemanschap/liggen-aan-de-snubber/
• https://www.vaud.nl/kennisbank/spoorelementen/silica/