Egalisatiemiddel

Een vloer is zelden zo vlak als hij lijkt. In de praktijk staat de term egalisatiemiddel vrijwel synoniem voor 'egaline'. Het materiaal fungeert als de noodzakelijke brug tussen de ruwe constructievloer en de uiteindelijke afwerking, waarbij het vooral bij kritische vloerbedekkingen zoals verlijmd PVC, linoleum of dunne gietvloeren onmisbaar is. Zonder deze tussenlaag worden onregelmatigheden, korrels of lichte glooiingen in de dekvloer onmiddellijk zichtbaar in het eindresultaat. Het materiaal vloeit uit. Het nivelleert. Maar vergis je niet: de verwerker moet de vloeimassa actief sturen met een getande spaan en de opgesloten lucht verwijderen om een technisch zuiver resultaat te behalen. De zwaartekracht doet namelijk niet al het werk, zeker niet bij de hoeken en randen van een vertrek.

De uitvoering start steevast bij de ondergrond. Stofzuigen. Primeren. De voorbehandeling reguleert de zuiging en garandeert de hechting van de vloeibare mortel. Het aanmaken van het middel gebeurt mechanisch met een menggarde, waarbij de exacte verhouding tussen poeder en water de vloeicapaciteit bepaalt. De massa wordt vervolgens in banen over de vloer gegoten. De verwerker stuurt de vloeistroom actief bij. Met een getande spaan of verdeelrakel wordt de mortel naar de hoeken en randen geleid om de gewenste laagdikte consistent over het gehele oppervlak te waarborgen.

Stilstaand materiaal vloeit zelden vanzelf perfect vlak in elke kier. Daarom wordt een stekelwals ingezet. Deze wordt kruislings door de natte massa gehaald om de oppervlaktespanning te doorbreken en verschillende gietbeurten naadloos in elkaar te laten versmelten. Dit proces moet snel gebeuren vanwege de beperkte open tijd van de mortel. Na de verwerking begint de hydratatiefase. De vloeibare laag transformeert in een stabiel, spanningsarm oppervlak dat na volledige uitharding gereed is voor de uiteindelijke vloerbedekking of coating.

De chemische samenstelling vormt de belangrijkste scheidslijn in het assortiment. Cementgebonden egalisatiemiddelen zijn de standaard voor betonvloeren en zandcementdekvloeren. Ze zijn robuust. Vochtbestendig ook. Maar bij calciumsulfaatgebonden ondergronden — de bekende anhydrietvloeren — ligt dat anders. Hier is een gipsgebonden variant, vaak aangeduid als gips-egaline of anhydriet-egalisatie, de aangewezen keuze om ongewenste chemische reacties zoals etringietvorming en daaropvolgende onthechting te voorkomen. Cement op gips zonder barrière is vragen om problemen. De krimp- en uitzettingscoëfficiënten moeten simpelweg matchen met de drager om scheurvorming op lange termijn te elimineren.

Type variant	Kenmerkend aspect	Typische toepassing
Vezelversterkt	Toevoeging van kunststofvezels voor hogere treksterkte.	Houten plankenvloeren en renovatieprojecten.
Sneldrogend	Versnelde hydratatie, vaak binnen 3 uur beloopbaar.	Retail en utiliteitsbouw met strakke deadlines.
Dikbed	Hoge vulgraad, minder krimp bij grote laagdiktes.	Grove ongelijkheden tot wel 50 millimeter.
Buitenkwaliteit	Vorst- en UV-bestendig bindmiddel.	Balkons, galerijen en onoverdekte terrassen.

Naast deze functionele types maken we onderscheid tussen 'standaard' en 'hoogvloeiende' mortels. Voor extreem dunne lagen bij bijvoorbeeld designbeton of zeer gladde kunststofvloeren is een extreem lage viscositeit vereist. De vloeimaat bepaalt hier de uiteindelijke esthetiek. Een vezelversterkte variant kiest men niet puur voor de vlakheid, maar voor de overbrugging van micro-bewegingen in de ondergrond. Denk aan houten vloeren die een zekere mate van flexibiliteit eisen van de uitgeharde mortel. Zonder die vezels spat de egaline er bij de eerste de beste werking simpelweg vanaf.

Soms wordt er gesproken over 'reparatiemortel' in dezelfde context. Dit is echter technisch onjuist. Waar egalisatiemiddel vloeit en nivelleert, is een reparatiemortel thixotroop; standvastig. Je vult er gaten mee zonder dat het materiaal wegloopt. Voor trappen of hellingen gebruik je dus geen egaline, tenzij je een tijdelijke waterval van cement beoogt.

Stel je een renovatie voor van een jaren '30 woning. De oude houten plankenvloer veert licht en vertoont kieren. Hier volstaat een standaard cementgebonden middel niet; de spanning zou de laag doen barsten. De vakman kiest voor een vezelversterkt egalisatiemiddel. De toegevoegde vezels fungeren als een microscopisch wapeningsnet dat de natuurlijke werking van het hout opvangt, waardoor de nieuwe PVC-vloer strak en zonder scheurvorming blijft liggen.

In de nieuwbouw komen we vaak anhydrietvloeren tegen. Een harde, gipsachtige massa. Als je hier zonder meer een cementgebonden egaline op giet, ontstaat er een chemische reactie die de hechting volledig vernietigt. De oplossing? Een gipsgebonden egalisatiemiddel. Omdat de thermische uitzetting van dit middel identiek is aan de ondergrond, blijft de vloer ook bij het opstoken van de vloerverwarming één solide geheel.

Tijdgebrek in de retail. Een winkel moet binnen 48 uur worden omgebouwd. De dekvloer is beschadigd na het slopen van de oude tegels. Men zet een sneldrogende variant in. Terwijl de schilders de bovenkant van de muren afwerken, is de vloer na drie uur al beloopbaar. De volgende ochtend kan de stoffeerder direct aan de slag met de eindafwerking. Geen kostbaar tijdverlies.

Balkons vragen om een andere aanpak. Blootstelling aan vorst en regen. Een regulier middel zou binnen één winterseizoen verpulveren door bevriezend vocht. Hier wordt een buitenkwaliteit egalisatiemiddel toegepast. Het materiaal is zo dicht van structuur dat water niet binnendringt, waardoor de ondergrond beschermd blijft en de tegels op het terras niet losvriezen.

De prestatie-eisen voor egalisatiemiddelen zijn Europees geharmoniseerd onder de norm NEN-EN 13813. Deze norm classificeert materialen op basis van hun bindmiddel, zoals cementgebonden (CT) of calciumsulfaatgebonden (CA) mortels. Fabrikanten moeten technische eigenschappen zoals druksterkte (C) en buigtreksterkte (F) expliciet declareren. Een aanduiding als CT-C30-F7 is geen marketing; het is een wettelijke belofte over de mechanische belastbaarheid van de uitgeharde laag. Zonder CE-markering conform de Verordening Bouwproducten (CPR) mag het materiaal simpelweg niet worden verhandeld voor structurele toepassingen in de Europese Unie.

Vlakheidstoleranties

Waarom egaliseren we eigenlijk? De wet schrijft geen specifieke vloerafwerking voor, maar de NEN 2741 doet dat wel voor de vlakheid van dekvloeren. Deze norm hanteert verschillende vlakheidsklassen. Voor het verlijmen van kritische vloerbedekkingen zoals dunne vinyltegels of linoleum is vaak klasse 1 of 2 vereist. Het egalisatiemiddel is het technisch hulpmiddel om een ondergrond die slechts voldoet aan een lagere klasse op te waarderen naar de strikte toleranties die de vloerenlegger eist. Het is de objectieve maatstaf voor de oplevering.

Tijdens de verwerkingsfase is de Arbeidsomstandighedenwet (Arbowet) leidend. Droge egalisatiemiddelen bevatten vaak kwartsstof. Dit is een gevaarlijke stof. Blootstelling moet tot een minimum worden beperkt. Dit betekent in de praktijk dat mechanisch mengen enkel is toegestaan met actieve stofafzuiging direct bij de mengkuip. De inspectie ziet hier streng op toe. Daarnaast vallen veel cementgebonden middelen onder de REACH-verordening vanwege het gehalte aan chroom-VI; dit moet door toevoeging van reductiemiddelen onder de wettelijke grenswaarde blijven om eczeem bij de verwerker te voorkomen.

De evolutie van vloervlakheid

Vroeger bestond egaliseren niet als aparte discipline. Men vertrouwde simpelweg op het vakmanschap van de metselaar of de vloerenlegger die met een lange houten rij en een zand-cementmengsel de grove onvlakheden probeerde te dichten. Dat was zwoegen. De resultaten waren naar moderne maatstaven vaak pover. Cementmortels zonder toevoegingen waren immers stug en vertoonden in dunne lagen nauwelijks hechting aan de ondergrond. Ze brokkelden af zodra de vloerbelasting toenam. Pas na de Tweede Wereldoorlog, toen de woningbouw in een stroomversnelling raakte, ontstond de behoefte aan materialen die sneller en dunner verwerkt konden worden.

De echte kanteling vond plaats in de jaren zeventig. De chemische industrie introduceerde vloeiverbeteraars en polymeren. Dit veranderde de mortel van een statische massa in een vloeibare substantie die de zwaartekracht benutte. Ineens kon men met lagen van slechts enkele millimeters een spiegelglad oppervlak creëren. In die periode claimde de term 'egaline' zijn plek in het bouwersjargon, oorspronkelijk als merknaam, maar al snel als generieke aanduiding voor de zelfvloeitrend. De introductie van anhydrietvloeren in de jaren tachtig dwong de sector vervolgens tot verdere innovatie; de chemische incompatibiliteit tussen cement en gips vereiste de ontwikkeling van calciumsulfaatgebonden egalisatiemiddelen.

Vandaag de dag drijft de geschiedenis van het middel op de opkomst van kritische vloerafwerkingen. Waar een dik tapijt vroeger een glooiing in de vloer maskeerde, toont de huidige populariteit van dun verlijmd PVC elke imperfectie genadeloos aan. Hierdoor is het egalisatiemiddel geëvolueerd van een incidenteel reparatiemiddel naar een standaardonderdeel van de systeemopbouw. De focus verschoof daarbij van puur 'vlak maken' naar complexe eigenschappen zoals spanningsarm uitharden en extreem snelle droogtijden, gedreven door de alsmaar korter wordende bouwtijden in de utiliteitsbouw.

• https://avvafbouw.nl/blogs/egalisatie-vloeren/
• https://egalinepro.nl/egaline-het-vlakken-van-oppervlakken-voor-een-perfecte-basis