EPD

Data is het nieuwe cement in de moderne bouw. Een EPD fungeert als een objectief milieupaspoort van een product, waarbij de volledige levenscyclus onder de loep wordt genomen. Van de eerste schep in de mijn voor grondstoffen tot de uiteindelijke sloop of recycling van het gebouwdeel. Het document is gebaseerd op een gedetailleerde levenscyclusanalyse (LCA). Hierin staat de harde waarheid over CO2-uitstoot, verzuring van de bodem en uitputting van grondstoffen. Het is geen marketingtool of een 'groen' certificaat dat een oordeel velt; het is een technisch dossier dat feiten presenteert. Architecten en bestekschrijvers gebruiken deze data om materialen op een eerlijke manier met elkaar te vergelijken. Zonder EPD blijft duurzaamheid vaak beperkt tot een onderbuikgevoel, terwijl dit document de basis vormt voor integrale milieuberekeningen zoals de MPG in Nederland.

Methodiek van dataverzameling

Het proces start bij de Product Category Rules (PCR). Deze kaders bepalen de spelregels voor een specifieke productgroep. Zonder deze afbakening is vergelijken onmogelijk. Een fabrikant inventariseert vervolgens de volledige input en output van het productieproces. Elke liter water, elke kilowattuur en alle benodigde grondstoffen worden nauwkeurig gekwantificeerd. Dit betreft niet alleen de fabriek zelf, maar ook de winning van materialen en de transportbewegingen naar de productielocatie toe.

Een gespecialiseerde LCA-deskundige vertaalt deze ruwe data naar milieu-impactscores. Hierbij wordt gebruikgemaakt van specifieke software en databases die de milieu-impact van materialen koppelen aan wetenschappelijke indicatoren. Het resultaat is een concept-document waarin de resultaten per levenscyclusfase, van A1 tot en met D, worden gepresenteerd.

Onafhankelijke toetsing

De kritische fase volgt direct na de berekening. Een externe, onafhankelijke verifier controleert het dossier. Deze controleur toetst of de berekeningen voldoen aan de strikte eisen van de EN 15804 en relevante ISO-normen. Kloppen de aannames? Zijn de brongegevens traceerbaar? Pas na goedkeuring door deze derde partij krijgt het document de officiële status van een EPD.

Ten slotte vindt de registratie plaats bij een programma-operator. De data wordt geüpload naar publieke databases, zoals de Nationale Milieudatabase in Nederland of internationale platformen. Hierdoor is de informatie direct beschikbaar voor rekeninstrumenten die de milieuprestatie van volledige bouwwerken bepalen. Geen marketingpraat. Slechts geverifieerde data in een vast format.

Specifieke versus gemiddelde data

Niet elke EPD vertelt exact hetzelfde verhaal. Er bestaat een essentieel onderscheid tussen een productspecifieke EPD en een branche-gemiddelde variant. Een fabrikant-specifieke EPD is de gouden standaard. Het documenteert de prestaties van één specifiek product uit één specifieke fabriek. Dit biedt de hoogste nauwkeurigheid voor rekenmodellen zoals de MPG. Branche-EPD's daarentegen middelen de data van verschillende producenten binnen een sector. Handig voor een eerste indicatie, maar vaak minder gunstig in de uiteindelijke berekening door ingebouwde veiligheidsmarges. Data liegt niet, maar de bron bepaalt de scherpte.

Scope-variaties: van poort tot graf

De reikwijdte van de analyse varieert aanzienlijk per type. De meest basale vorm is de 'Cradle-to-Gate' verklaring. Deze kijkt enkel naar de impact tot het moment dat het product de fabriekspoort verlaat. Modulaire opbouw is hier de norm. Tegenwoordig dwingt de EN 15804+A2 standaard vaak tot een bredere blik: 'Cradle-to-Grave' inclusief Module D. Deze laatste module is cruciaal voor de circulaire economie. Het kwantificeert namelijk het potentieel voor hergebruik of recycling na de sloopfase. Een product met een hoge productie-impact kan door uitstekende recyclebaarheid onderaan de streep toch winnen. Soms zie je ook 'Cradle-to-Gate with options', waarbij specifieke levensfasen zoals transport of installatie extra worden uitgelicht.

Onderscheid met milieukeurmerken

Verwarring ontstaat vaak tussen een EPD en labels zoals Cradle to Cradle (C2C) of de Blauwe Engel. Een EPD is een Type III milieuverklaring. Het is een objectief rapportcijfer zonder waardeoordeel. Het zegt niet of een product 'goed' of 'slecht' is, enkel wat de impact is. Een keurmerk daarentegen stelt vaak harde eisen of drempelwaarden waar een product aan moet voldoen om een certificaat te mogen dragen. Waar een label een trofee is voor duurzaamheid, is de EPD de nuchtere boekhouding erachter. Het document vormt de objectieve onderlegger voor certificeringsmethodieken zoals BREEAM of LEED, maar is zelf geen oorkonde van uitmuntendheid.

Een calculator voert een MPG-berekening uit voor een kantoorpand. Hij twijfelt tussen twee types baksteen. De ene fabrikant levert alleen Categorie 3-data aan, een generiek gemiddelde uit de Nationale Milieudatabase met een hoge onzekerheidsmarge. De andere fabrikant beschikt over een getoetste, productspecifieke EPD (Categorie 1). Door de lagere MKI-waarde in het specifieke document valt de milieuprestatie van het gehele gebouw gunstiger uit. De keuze is snel gemaakt.

• Vergelijking van constructies: Een constructeur legt een stalen ligger naast een gelamineerde houten balk. Hij kijkt niet naar de prijs, maar naar de CO2-equivalenten per levensfase. De EPD van het staal toont een enorme impact in de productiefase (A1-A3), maar scoort hoog op circulariteit in Module D. Het hout slaat juist CO2 op. De EPD-data maken deze afweging inzichtelijk voor de opdrachtgever.
• Bestekteksten: Een bestekschrijver neemt een specifieke eis op voor de gevelisolatie. Hij eist dat de aannemer enkel materialen toepast waarvan de EPD-gegevens maximaal drie jaar oud zijn. Zo borgt hij dat de werkelijke milieulast tijdens de bouw overeenkomt met de theoretische berekening uit de ontwerpfase.
• Transportafstanden: Bij een project met een hoge duurzaamheidsambitie kijkt het team kritisch naar Module A4. Twee isolatieplaten lijken technisch identiek. De EPD onthult echter het verschil: product A komt uit een fabriek in de regio, product B wordt per schip en vrachtwagen uit Azië gehaald. De transportfase in de milieuverklaring geeft de doorslag.

Hard bewijs bij certificering. Bij een BREEAM-assessment levert de architect een stapel EPD's in bij de auditor. Zonder deze geverifieerde documenten krijgt het project geen punten voor de 'Materialen'-credit. Het is de enige manier om aan te tonen dat de gebruikte materialen daadwerkelijk een lage ecologische voetafdruk hebben. Geen vage claims op een website. Gewoon de tabel met resultaten op tafel.

Regels bepalen de markt. De Europese Verordening Bouwproducten (CPR) zet de toon voor de transparantie van bouwmaterialen over de grenzen heen. In Nederland bijt het Besluit bouwwerken leefomgeving (Bbl) zich vast in de Milieuprestatie Gebouwen (MPG). Dit is geen vrijblijvend verzoek. Voor elke nieuwe woning of elk kantoorpand groter dan 100 vierkante meter is een MPG-berekening een harde voorwaarde voor het verkrijgen van een omgevingsvergunning. De overheid stelt scherpe grenswaarden aan de maximale milieulast per vierkante meter. Een gebouw mag niet te veel 'milieukosten' veroorzaken.

De 'Bepalingsmethode Milieuprestatie Bouwwerken' vormt hierbij het juridische en technische handvest. Deze methode dwingt het gebruik van gevalideerde data af. Fabrikanten die hun producten niet opnemen in de Nationale Milieudatabase (NMD) met een getoetste EPD, zien hun materialen in berekeningen vaak fors belast worden met ongunstige forfaitaire waarden. Het is een dwingend mechanisme. De Europese norm EN 15804 fungeert daarbij als de geharmoniseerde meetlat, zodat de milieuprestatie van een betonblok in Rotterdam op dezelfde wijze wordt gewogen als die van een balk uit München.

Het Bbl maakt van de EPD een essentieel bewijsstuk; zonder data geen vergunning, zonder vergunning geen bouwplaats.

De komende jaren zal de regelgeving alleen maar verder verstrakken. Denk aan de invoering van de herziene Energy Performance of Buildings Directive (EPBD III en IV), die steeds meer nadruk legt op de 'embodied carbon' van materialen. De EPD is daarmee niet langer een document voor de pionier, maar een juridisch fundament onder de moderne bouwpraktijk. Wie niet voldoet aan de rekenregels van de NMD, prijst zichzelf simpelweg uit de markt.

Het begon met de Club van Rome en het prille ecologische besef in de jaren zeventig. Toen nog abstract. Levenscyclusanalyse (LCA) was een speeltje voor academici, niet voor aannemers. De roep om transparantie groeide echter gestaag. In de jaren negentig bracht de ISO 14000-serie de eerste structuur in milieumanagement, maar de bouwsector bleef een eiland van onduidelijkheid. Tot 2006. De publicatie van de ISO 14025 markeerde de geboorte van de Type III milieuverklaring. Eindelijk een kader voor geverifieerde, kwantitatieve data. Geen vage praatjes meer. Gewoon keiharde cijfers.

Maar het bleef rommelig over de grenzen heen. Elk land rekende anders. De echte aardbeving voor de Europese bouwsector vond plaats in 2012 met de komst van de EN 15804. Deze norm was de grote gelijkmaker. Het dwong fabrikanten om in dezelfde modules te denken. A1, A2, C3. Ineens was een baksteen uit Polen vergelijkbaar met een betonblok uit Brabant. Een revolutie in transparantie.

In Nederland smolt deze ontwikkeling samen met de opkomst van de Nationale Milieudatabase. Wat begon als een ideologisch instrument, veranderde in een technisch-juridische vereiste. De introductie van de herziene EN 15804+A2 in 2019 scherpte de regels verder aan. Meer focus op circulariteit. Module D werd van optioneel naar essentieel. Van een stoffig rapport in een la naar de enige weg naar een bouwvergunning. De geschiedenis van de EPD is er een van snelle professionalisering. Cijfers vervingen het onderbuikgevoel. Data werd dwingend.

• https://thermaflex.com/environmental-product-declaration-epd/
• https://www.mrpi.nl/epd-certificaten/
• https://www.technischeunie.nl/page-not-found
• https://botament.nl/
• https://www.encyclo.nl/begrip/Epd