Flamboyantstijl

De flamboyantstijl is meer dan een decoratieve fase; het is de culminatie van eeuwenlang technisch meesterschap in de steenhouwkunst. Rond de 15e eeuw verschoof de aandacht van structurele innovatie naar esthetische verfijning. De strakke cirkelsegmenten uit de hooggotiek maakten plaats voor de 'flambe', de vlam. Dit resulteerde in venstertraceringen die lijken te dansen. In de Nederlanden mengde deze stijl zich vaak met de lokale Brabantse gotiek, wat leidde tot een unieke combinatie van rijke versiering en robuuste baksteenbouw. Het is een architectuur van overdaad. De grens tussen constructie en ornament vervaagt volledig. Steenhouwers bereikten hier het uiterste van hun kunnen door fragiele constructies te creëren die de zwaartekracht lijken te tarten.

De realisatie van de flamboyantstijl rust op de geometrische beheersing van de ogiefboog. Steenhouwers verlaten hierbij de strikte cirkelsegmenten van de eerdere gotiek. Men werkt met dubbele krommingen. Mallen vormen de basis. Deze sjablonen dicteren de complexe welvingen die nodig zijn voor de kenmerkende vlamtraceringen in vensters en balustrades. De diepe uitholling van de steenprofielen creëert een scherp contrast tussen licht en schaduw.

• Uitzetten van complexe visblaasmotieven op de werkvloer.
• Vervaardigen van natuurstenen segmenten met vloeiende overgangen.
• Integratie van hogels en kruisbloemen direct in de dragende delen.

Precisie bij de voegen is essentieel. Elk onderdeel moet exact aansluiten om de suggestie van een ononderbroken, vloeibare lijn te wekken. De constructie en het ornament versmelten volledig. In de werkplaats worden de individuele onderdelen vaak eerst horizontaal uitgelegd voor een laatste controle op de pasvorm. Het hijsen van deze fragiel ogende elementen naar grote hoogte vereist een nauwkeurige berekening van de gewichtsverdeling. De stabiliteit wordt gewaarborgd door de onderlinge druk van de bogen, ondanks de asymmetrische visuele indruk. Vaak wordt er gewerkt met kalksteen of zandsteen, materialen die zich lenen voor de uiterst verfijnde detaillering van de accoladekader en de druppelvormige openingen.

Hoewel de flamboyantstijl vaak in één adem wordt genoemd met de laatgotiek, is het essentieel om het specifieke karakter te onderscheiden van tijdgenoten elders in Europa. De term is vooral van toepassing op het Franse en Bourgondische territorium. In Engeland sloeg men een radicaal andere weg in. Daar domineerde de Perpendicular style. Terwijl de flamboyantstijl zweert bij asymmetrie en golvende S-lijnen, kiest de Perpendicular voor strakke verticaliteit en een rasterachtige opbouw. Een wereld van verschil. Het ene vloeit, het andere staat.

In de Nederlanden zagen we een unieke versmelting. Hier spreken we vaak over de Brabantse gotiek in haar late fase. De flamboyantstijl is hier geen kopie van de Franse mode, maar een integratie van vlamtraceringen in de robuustere traditie van de Lage Landen. Denk aan de overdadige gevels van de stadhuizen in Leuven en Gent. De vormentaal wordt hier gecombineerd met een bijna textielachtige behandeling van de stenen gevelvlakken.

Verder naar het zuiden ontstonden nog extremere varianten:

• Manuelstijl (Portugal): Een flamboyante basis verrijkt met maritieme symboliek zoals scheepstouwen en koralen.
• Isabellijnse stijl (Spanje): Een decoratieve explosie waarbij Moorse invloeden en gotische structuren samensmelten tot een uiterst complex geheel.
• Sondergotik (Duitsland): Hier lag de focus meer op complexe gewelfconstructies, zoals net- en stergewelven, waarbij de flamboyantmotieven vooral in de traceringen terugkwamen.

Er bestaat een wezenlijk onderscheid tussen de toepassing op grote schaal en de zogenaamde micro-architectuur. In de monumentale bouw, zoals bij kathedraalvensters, is de flamboyantstijl gebonden aan de wetten van de statica. Steen moet dragen. Bij interieurelementen vervallen veel van die beperkingen. Sacramentshuisjes, koorbanken en doopvonten vertonen vaak een graad van detaillering die in de buitengevel onmogelijk is. Hier wordt de steen bijna kantwerk. Men spreekt in dit verband soms van de 'visblaasstijl', een directe verwijzing naar de asymmetrische, druppelvormige motieven die het maaswerk vullen.

De overgang van de accoladeboog naar de kielboog (ook wel ezelrugboog genoemd) markeert vaak het verschil in intensiteit. Waar de vroege flamboyant nog vasthoudt aan herkenbare boogvormen, laat de rijpe fase de constructieve logica visueel volledig vieren in een wirwar van tegenstelde krommingen. Het onderscheid is subtiel maar cruciaal voor de kenner. Het gaat om de beheersing van de negatieve ruimte tussen de stenen stijlen.

Een laatgotisch kerkvenster. Kijk omhoog naar de tracering; de stenen lijnen splitsen zich en buigen weer naar elkaar toe in een asymmetrische dans die we de visblaas noemen. Het is geen statische boog meer, maar een dynamisch patroon van vloeiende lijnen die het glas lijken te omhelzen. De scherpe contrasten tussen de diepe groeven in het natuursteen en de invallende lichtinval maken de vlamvormen bijna tastbaar.

De gevel van een Vlaams stadhuis. Geen enkel stukje muur is onbewerkt gebleven. Hier zie je de flamboyantstijl als een soort stenen borduurwerk over de gevel gedrapeerd, waarbij de scherpe kielbogen boven de vensters de verticale lijn van het gebouw benadrukken. Het is overdaad met een doel. De overgang van dragende muur naar puur ornament is hier onzichtbaar geworden.

Een sacramentshuisje in het koor van een kathedraal. Dit is micro-architectuur op het scherpst van de snede. De steenhouwer heeft de kalksteen zo dun uitgehakt dat de stijlen niet dikker zijn dan een vinger en de S-curven kronkelen omhoog naar het gewelf, bijna fragiel. Het is technisch machtsvertoon in de kleinste details van de kerkinterieurs, waar de zwaartekracht voor de kijker even lijkt te verdwijnen.

Bij de omgang met de flamboyantstijl staat de Erfgoedwet centraal. De rijkversierde elementen vallen vrijwel altijd onder monumentale bescherming. Herstelwerkzaamheden zijn niet vrijblijvend. Het Besluit bouwwerken leefomgeving (BBL) stelt specifieke eisen aan de veiligheid van bestaande bouw, waarbij voor monumenten vaak afwijkende regels gelden om de historische substantie te sparen. De Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed (RCE) ziet toe op de naleving bij rijksmonumenten. Een omgevingsvergunning voor de activiteit rijksmonumentenactiviteit is doorgaans noodzakelijk.

Bij de restauratie van het fragiele maaswerk en de complexe visblaasmotieven zijn de Uitvoeringsrichtlijnen (URL) van de Stichting Erkende Restauratiekwaliteit Monumentenzorg (ERM) leidend. Men mag niet zomaar elke steensoort toepassen; de materiaalkeuze moet voldoen aan historische compatibiliteit. Authenticiteit weegt zwaar. De constructieve integriteit van de gewelven en bogen moet gewaarborgd blijven volgens de vigerende normen voor constructieve veiligheid, zonder het historische karakter aan te tasten. Vaak worden specifieke herstelplannen getoetst door gemeentelijke welstandscommissies en monumentenraden. Strenge regels gelden voor het reinigen van natuursteen. Verkeerde methodes kunnen de fijne profileringen van de flamboyantstijl onherstelbaar beschadigen.

Halverwege de veertiende eeuw brak in Frankrijk de ban. De strenge, bijna wiskundige geometrie van de Rayonnant-stijl begon te knellen. Steenhouwers beheersten de krachtenverdeling inmiddels zo goed dat de massiviteit van de muur grotendeels was overwonnen. Het resultaat? Een drang naar ongekende verfijning. De passer werd niet langer alleen gebruikt voor cirkels en driepasbogen, maar voor de constructie van complexe dubbele krommingen. De ogiefboog verscheen op het toneel. Deze S-vormige lijn markeerde het begin van de flamboyantstijl.

De Honderdjarige Oorlog vertraagde de verspreiding, maar kon de esthetische vernieuwing niet stoppen. Rond 1380 zag men de eerste echte uitingen in de kapel van het kasteel van Riom. Het was een revolutie in steen. Terwijl de architectuur voorheen draaide om het zichtbaar maken van de draagstructuur, werd de constructie nu een kapstok voor decoratieve virtuositeit. De visblaas — een asymmetrisch, organisch motief — verving de statische roosvensters. Parijs en Rouen fungeerden als kraamkamers waar de techniek werd geperfectioneerd door meesters die de grenzen van de materiaalkunde opzochten.

In de vijftiende eeuw bereikte de beweging de Nederlanden via het Bourgondische hof. Het was geen kopie maar een transformatie. De lokale baksteencultuur dwong tot aanpassingen, wat leidde tot de rijke Brabantse gotiek. Hier smolten de vlamtraceringen samen met robuustere vormen. De grote stadhuizen en kathedralen van de Lage Landen werden pas echt laatgotisch toen de economische voorspoed de financiering van dit arbeidsintensieve steenhouwwerk toeliet. Het was een zwanenzang. Tegen de tijd dat de Renaissance vanuit het zuiden oprukte, was de flamboyantstijl zo complex geworden dat het bijna onmogelijk was nog verder te gaan in detaillering. De overdaad had haar natuurlijke grens bereikt.