Gevelklem

De kracht van de gevelklem schuilt in de eenvoud van frictie en druk. Door een reeks klemmen – meestal met een tussenafstand van zo'n 70 tot 80 centimeter – in de stootvoegen te draaien, wordt een pakket van circa zeven lagen baksteen krachtig tegen elkaar geperst. Dit geperste pakket gedraagt zich vervolgens als een tijdelijke latei die de bovenliggende gevelmassa draagt. Geen woud aan schroefstempels meer voor de gevel. Dat scheelt ruimte op de steiger. En tijd. Het metselwerk moet echter wel in goede bouwkundige staat verkeren; bij verpulverd voegwerk of loszittende stenen faalt het principe van de gevelklem direct.

De uitvoering vangt aan bij het selecteren van de juiste voeglijn boven de geplande uitsparing. In de verticale stootvoegen worden de klemplaten gepositioneerd. Vervolgens worden de spindels handmatig aangedraaid om een gecontroleerde druk op de bakstenen uit te oefenen; spanning is hierbij het absolute sleutelwoord voor een stabiele overdracht. Door deze mechanische klemming ontstaat een tijdelijke boogwerking in het metselwerk. De stenen direct onder de klemmen verliezen hun dragende functie. De bovenliggende massa rust nu volledig op de gecreëerde klemzone.

Het verwijderen van de ondersteunende stenen geschiedt daarna doorgaans met een muurzaag of via gericht hakwerk. Terwijl de klemmen de verticale last van de gevel opvangen en horizontaal herverdelen in de omliggende muursecties, ontstaat er een vrij werkgebied. Hierin kan de definitieve constructie, zoals een stalen latei of geveldrager, zonder obstructies worden aangebracht. De klemmen blijven in positie tot de nieuwe drager volledig is vastgezet en de voegen zijn aangestreken. Pas na het uitharden van de mortel vindt de definitieve lastoverdracht plaats en worden de klemmen spanningsvrij gemaakt. Geen hinderlijke stempels op de werkvloer. Directe beheersing van de gevelspanning.

De noodzaak voor een gevelklem vloeit voort uit de directe verstoring van het statisch evenwicht in een gevel. Zodra onderliggend metselwerk wordt verwijderd voor een nieuwe latei of kozijn, verdwijnt de natuurlijke afdracht van verticale lasten naar de fundering. Zwaartekracht dwingt de bovenliggende massa naar beneden. Zonder actieve ingreep resulteert dit in het bezwijken van de drukboog, met ongecontroleerde scheurvorming of volledige instorting van het bovenliggende gevelveld tot gevolg. Falen van dit specifieke hulpmiddel kent vaak een technische oorzaak in de materiaaltoestand van de bestaande muur. Wanneer de mortel in de stootvoegen een te lage druksterkte bezit of door veroudering is verpulverd, kan de spindel van de klem onvoldoende frictie opbouwen. De klemkracht wordt dan niet effectief omgezet in horizontale drukspanning. Het gevolg is een gebrek aan cohesie binnen het steenpakket. In plaats van een starre, zelfdragende balk te vormen, reageren de stenen als individuele elementen die uit het verband glijden. Een onjuiste positionering of een te gering aantal klemmen leidt tot een instabiele lastoverdracht naar de omliggende muursecties. Hierdoor ontstaan concentraties van spanning op plekken waar het metselwerk niet op is berekend. De gevel gaat 'werken'. Dit uit zich in haarscheuren in het voegwerk boven de klemzone of, in extremere gevallen, het loskomen van de buitenste schil van het spouwblad door excessieve zijdelingse druk. De structurele integriteit van de gehele gevelsectie komt daarbij direct in het gedrang.

De standaard spindelklem en zijn bereik

Niet elke gevel is identiek. Hoewel het basisprincipe van de gevelklem universeel is, variëren de fysieke afmetingen van het hulpmiddel naar gelang de dikte van het te klemmen metselwerk. De meest gangbare types zijn geoptimaliseerd voor halfsteens buitenbladen van circa 100 millimeter dik. Voor massieve muren of afwijkende steenformaten bestaan er robuustere klemmen met een grotere uitladingsdiepte. Deze 'zware' varianten hebben vaak een versterkt frame om de verhoogde torsiekrachten op te vangen. De spindel regeert. Bij sommige uitvoeringen is de klemplaat voorzien van een antislipprofiel voor extra grip op gladde strengpersstenen.

Keuzes hangen af van de muurdiepte. Meer staal betekent vaak meer gewicht voor de verwerker. De werking blijft echter altijd gestoeld op frictie door mechanische druk; hydraulische varianten zijn in de dagelijkse praktijk een zeldzaamheid vanwege de kwetsbaarheid op de bouwplaats.

De term gevelklem wordt in de volksmond vaak uitgewisseld met lateiklem. In feite beschrijven beide termen hetzelfde gereedschap, aangezien de klem de functie van een tijdelijke latei overneemt. Soms ontstaat er verwarring met de term steigerklem of lijmklem, maar deze missen de specifieke constructieve stijfheid die nodig is voor gevelondersteuning. Een essentieel onderscheid moet worden gemaakt met de geveldrager. Waar de gevelklem een tijdelijk hulpmiddel is dat na de ingreep wordt verwijderd, is een geveldrager een permanente stalen console die de gevelbelasting overbrengt op de achterliggende betonstructuur. Klemmen versus dragen. Het ene is voor even, het andere voor de gehele levensduur van het gebouw.

Klemmen tegenover stempelen

Waarom geen schroefstempels? De gevelklem is de moderne tegenhanger van de ouderwetse methode waarbij gaten door de muur werden gehakt voor stempelbalken. Dit wordt ook wel 'stutten en vangen' genoemd. Bij traditioneel stempelen wordt de last verticaal naar beneden afgevoerd naar de vloer of bodem. De gevelklem doet het anders. Hij transformeert een strook metselwerk tot een stijve ligger. Geen obstructies onder de gevelopening. De werkvloer blijft vrij voor het plaatsen van kozijnen of glas. Een wereld van verschil in logistiek en veiligheid op de steiger. Het is de keuze tussen een woud aan stempels of een compacte rij klemmen in de voeg.

Een renovatie in een smalle stadstuin. De opdracht: een raam vervangen door een brede schuifpui. Schroefstempels zouden de volledige doorgang op de krappe steiger blokkeren. Hier bewijst de gevelklem zijn waarde. Zes klemmen worden in de stootvoegen gedraaid, zeven lagen boven de toekomstige opening. De spindels worden stevig vastgezet. Plotseling draagt de gevel zichzelf. Geen woud aan palen op de werkvloer. De metselaar slijpt de opening uit en plaatst de nieuwe stalen latei zonder obstakels. De klemmen blijven zitten tot de mortel volledig is uitgehard. Maximale bewegingsvrijheid voor de vakman.

Soms is het metselwerk onvoorspelbaar. Een doorgezakte rollaag boven een oude garagedeur moet worden vervangen. De vakman draait de klemmen net boven de probleemzone vast. Hij creëert een tijdelijke, kunstmatige boogwerking in het bestaande verband. De oude stenen kunnen veilig worden verwijderd zonder dat de bovenliggende geveldelen loskomen. De klemmen zitten niet in de weg bij het nauwkeurig inpassen van de nieuwe drager. Directe controle op de bouwplaats. Snel, schoon en zonder destructieve hulpconstructies zoals doorgestoken balken.

Drie klemmen op een rij. De spindels worden aangedraaid tot de weerstand voelbaar is. Boven een raamopening van anderhalve meter vormt zich nu een onzichtbare balk van baksteen. De metselaar pakt de doorslijper. Hij verwijdert de onderste lagen. Geen gestempel vanaf de grond; de steiger blijft beloopbaar voor de opperder. Ook bij het vervangen van een gescheurde latei boven een voordeur bewijst de klem zijn nut. De druk wordt zijwaarts weggeleid naar de stabiele muurdelen. Het werkgebied blijft volledig vrij voor het plaatsen van het nieuwe staalprofiel. Een simpele ingreep die grote nevenschade voorkomt.

Veiligheid en verantwoordelijkheid op de werkvloer

De inzet van gevelklemmen vindt plaats binnen het strikte kader van de Arbeidsomstandighedenwet. Veiligheid op de bouwplaats is geen vrijblijvende keuze maar een harde wettelijke plicht voor de werkgever. Bij het wegnemen van dragend metselwerk moet de stabiliteit van de resterende constructie te allen tijde gewaarborgd blijven; de gevelklem dient hierbij als het primaire veiligheidsinstrument om ongecontroleerde instorting of bezwijken van de gevelschil te voorkomen. Risico's worden vooraf vastgelegd in een V&G-plan wanneer de omvang van de ingreep de wettelijke drempelwaarden overschrijdt. Geen overbodige luxe. Een foutieve inschatting van de staat van het voegwerk leidt onder de Arbowet direct tot een onveilige werksituatie. De Nederlandse Arbeidsinspectie ziet streng toe op het gebruik van goedgekeurde hulpmiddelen tijdens renovatiewerkzaamheden.

De gevelklem zelf wordt aangemerkt als een arbeidsmiddel en valt daarmee onder de Richtlijn Arbeidsmiddelen. Dit vereist dat het gereedschap voldoet aan fundamentele veiligheidseisen; een CE-markering op het hulpmiddel is noodzakelijk om aan te tonen dat het ontwerp veilig is voor de gespecificeerde belasting. Fabrikanten zijn verplicht om gebruiksvoorschriften te leveren die de maximale overspanning en de noodzakelijke aandraaimomenten van de spindels definiëren. Volg deze strikt op. Hoewel er geen specifieke NEN-norm bestaat die uitsluitend de gevelklem beschrijft, moet de tijdelijke situatie wel getoetst worden aan de algemene stabiliteitsprincipes uit de Eurocode 6 (NEN-EN 1996) voor metselwerkconstructies. De constructeur beoordeelt of de optredende schuifspanningen en de drukboogwerking binnen de normatieve grenzen blijven. Geen nattevingerwerk op de steiger. Het Besluit Bouwwerken Leefomgeving (BBL) schrijft voor dat de constructieve veiligheid van een bouwwerk ook tijdens de uitvoering van verbouwingen nooit in het geding mag komen.

Vroeger was de aanpak rigoureuzer. De traditionele methode van 'stutten en vangen' domineerde decennialang de gevelrenovatie. Men hakte gaten dwars door het metselwerk om zware houten of stalen balken door de muur te steken, die vervolgens aan weerszijden werden ondersteund door een woud aan verticale schroefstempels. Destructief werk. Het herstel van deze gaten kostte tijd en liet vaak ontsierde plekken achter in het historisch voegwerk. De komst van de gevelklem markeerde een omslag van brute kracht naar mechanische frictie.

De evolutie naar het huidige gereedschap versnelde met de opkomst van gespecialiseerde renovatietechnieken in de late twintigste eeuw. Men ontdekte dat de inherente druksterkte van baksteen kon worden benut door horizontale spanning in de stootvoegen te forceren. Een verschuiving van externe ondersteuning naar interne stabilisatie. De ontwikkeling van de spindeltechniek maakte het mogelijk om zonder schade aan het steenoppervlak een tijdelijke constructie te realiseren. Geen gaten meer dichten. Geen geblokkeerde steigers. Het proces werd minder afhankelijk van de vloercapaciteit en meer van de kwaliteit van het bestaande metselverband. Snelheid werd de nieuwe norm in de stedelijke herstructurering.

• https://joostdevree.nl/shtmls/gevelklem.shtml
• https://www.encyclo.nl/begrip/Schroefstempel
• https://joostdevree.nl/shtmls/latei_voorbeelden.shtml
• https://www.joostdevree.nl/bouwkunde2/jpgv/verticale_tuin_23_groengevel_modulogreen_www_mostertdewinter_nl.pdf
• https://www.encyclo.nl/begrip/Gevel
• https://groups.google.com/g/nl.doe-het-zelf/c/PW0lyJwVx6M/m/V8KhdWqRmDUJ
• https://eshop.wurth.nl/Product-categorieen/Gevelklem/31211005030432.cyid/3121.cgid/nl/NL/EUR/
• https://www.uniconstruct.be/product-detail/1127785/Gevelklem
• https://www.encyclo.nl/begrip/Gevel_open
• https://www.burghouwt.nl/handgereedschappen/divers-gereedschap/gevelklemmen