Gezichtsornament

Wat je precies aantreft, een gezichtsornament? Dit type architectonische versiering toont doorgaans een menselijk, dierlijk, of ronduit fantasievol gezicht. Vaak met een opvallende, soms zelfs overdreven, uitdrukking: denk aan schrikwekkend, komisch, of juist volstrekt neutraal. Historisch gezien had zo'n ornament een apotropaïsche functie – het moest letterlijk boze invloeden buiten de deur houden, een soort architectonische afweer. Vandaag de dag dient het primair als esthetische verrijking, een pure verfraaiing van het bouwwerk. Je komt mascarons veelvuldig tegen. Als markante sluitsteen boven rondboogdeuren of vensters; een prominente plek. Maar ze worden evengoed toegepast op lateien, consoles, aan kapitelen, kroonlijsten, zelfs aan fonteinen, balkons en bij ingangen. Een veelzijdig element, kortom, dat een gebouw écht een eigen expressie geeft.

Ondanks de universele thematiek – een gezicht – kent het gezichtsornament, of mascaron zoals de vakterm luidt, een verrassende diversiteit in uitvoering. Cruciaal is het materiaal. Een natuurstenen mascaron, uitgehakt uit zandsteen, tufsteen of hardsteen, geeft een robuuste, duurzame impressie. Maar denk ook aan houtsnijwerk, elegant gevormd voor gevels of interieurs, of stucwerk; dat vaak in serie werd geproduceerd en vervolgens op plekken als plafonds of gevels werd aangebracht. En soms zelfs in metaal, gegoten of gesmeed, voor bijvoorbeeld poorten of hekwerken. Elk materiaal geeft diezelfde basisvorm een geheel eigen karakteristiek, een andere uitstraling. De expressie zelf? Die loopt uiteen van volkomen sereen, bijna onopvallend, tot uitgesproken grimmig, angstaanjagend grotesk, of zelfs ronduit komisch. Het weerspiegelt de kunstzinnige vrijheid van de maker, de periode, de intentie van de opdrachtgever. Menselijke trekken, dierlijke koppen, of een mix daarvan: de fantasie kent geen grenzen.

Let wel, er bestaat nogal eens verwarring met de waterspuwer. Hoewel beide architecturale gezichten zijn die aan gebouwen prijken, is de functie radicaal anders. Een waterspuwer – de 'gargoyle' uit de gotiek – heeft een utilitaire rol: het afvoeren van regenwater, vaak met een opening door de mond. Het gezichtsornament daarentegen? Puur decoratief. Geen functionele afvoer. De verschijningsvormen lijken, vooral bij groteske types, soms op elkaar, maar de diepere reden voor hun bestaan verschilt fundamenteel. De ene praktisch van aard, de ander esthetisch, zelfs met apotropaische ondertoon, zonder een directe mechanische taak.

Waar je een gezichtsornament tegenkomt, in de praktijk

Stel je voor. Je wandelt door een oude stad, langs die statige grachtenpanden in Amsterdam of de Bredase herenhuizen. Plots valt je oog op dat detail, net boven de ingang. Daar, als sluitsteen, een gebeeldhouwd gezicht. Soms grimmig, soms met een open mond, in hardsteen vakkundig gehakt. Dit is nu precies zo’n gezichtsornament, een mascaron.

Of een heel ander beeld: je staat voor een imposant neoclassicistisch bankgebouw uit de late 19e eeuw. Vaak zie je hier juist strengere, meer serieuze gezichten, ingewerkt in de fries of de kroonlijst, vaak in stucwerk of natuursteen. Die dienen puur ter verfraaiing, geven het gebouw een zekere gravitas, zonder enige boze geesten te verjagen natuurlijk. En zie je ze wel eens onder een balkon? Die gebeeldhouwde consoles, vaak met expressieve koppen, die het balkon dragen, ook dat zijn uitstekende voorbeelden. Ze zijn niet alleen dragend, maar vooral een visueel statement.

Denk ook eens aan het interieur van oudere, rijk gedecoreerde panden. Misschien wel in een schouw, of op de lijst van een deurpost. Daar verschijnen ze soms in houtsnijwerk, subtieler van aard, de expressie vaak wat ingetogener dan hun confronterende tegenhangers aan de gevel. Pure verrijking, je hebt het bijna niet door, maar het voegt zoveel toe aan de sfeer. Elk pand vertelt zo zijn eigen verhaal.

Hoewel een gezichtsornament an sich geen specifieke wettelijke voorschriften kent ten aanzien van zijn ontwerp of constructie, komt het veelvuldig voor op historische panden. Zodra een gebouw, en daarmee impliciet zijn ornamenten, de status van Rijksmonument of Gemeentelijk monument verkrijgt, treedt de Erfgoedwet of een gemeentelijke monumentenverordening in werking. Dit betekent dat elke wijziging aan zo'n ornament, of het nu gaat om restauratie, reconstructie of zelfs verwijdering, gebonden is aan specifieke regelgeving. Een omgevingsvergunning voor monumenten is dan vaak vereist. Dergelijke ingrepen dienen zorgvuldig te gebeuren, met respect voor de historische waarde en authentieke staat, en moeten voldoen aan de eisen die de betrokken erfgoedinstanties, zoals de Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed of lokale monumentencommissies, stellen. Het doel is immers het behoud van het cultureel erfgoed in zijn geheel, inclusief deze karakteristieke decoratieve elementen.

De wortels van het gezichtsornament reiken diep in de oudheid, veel verder dan menig stenen gevel doet vermoeden. Denk aan het oude Egypte, Griekenland, en Rome. Daar al verschenen groteske of demonische gezichten, vaak niet zomaar decoratie, maar doordrenkt van een apotropaïsche functie: de gedachte dat zo'n afbeelding bescherming kon bieden tegen het kwaad, boze geesten buiten de deur hield. Het was een vroegtijdige vorm van architectonische beveiliging, zeg maar.

Met de opkomst van de romaanse en gotische bouwkunst in Europa onderging het gezichtsornament, of mascaron, een verdere evolutie. Hoewel de waterspuwer (gargoyle) in deze periodes een prominente, functionele rol kreeg – regenwater afvoeren – bleven pure decoratieve gezichten bestaan. Minder vaak in de mond van een uitmonding, vaker als een losstaand, vaak expressief element. Deze gezichten kregen steeds meer diversiteit, van menselijke trekken tot fabelwezens. Hun plaatsing, vaak op consoles, kapitelen of sluitstenen, markeerde belangrijke punten in de constructie, een visuele pauze of accent.

De ware bloeiperiode van het mascaron kwam echter met de Renaissance en vooral de Barok. Architecten omarmden de decoratieve kracht ervan volmondig. Nu was het niet langer louter een afweerobject; de esthetische waarde nam de overhand. Het werd een middel om rijkdom, macht en artistieke virtuositeit te tonen. Gezichten verschenen massaal: als sluitstenen boven vensters en deuren, in cartouches, aan gevels, poorten, en fonteinen. Vaak met overdadige, theatrale uitdrukkingen die pasten bij de grandeur van de tijd. Vanaf de 19e eeuw, met de opkomst van neoclassicisme en eclectisme, bleef het mascaron een geliefd element, zij het in meer gestandaardiseerde vormen en soms sneller te vervaardigen materialen zoals stucwerk of terracotta, naast de traditionele natuursteen. De focus verschoof daarbij volledig naar de esthetische verrijking, het historiserende aspect. Tegenwoordig zie je ze vooral terug in restauratiewerk, een stilzwijgende getuige van eeuwenlange bouwtradities en artistieke expressie.

• https://nl.wikipedia.org/wiki/Mascaron
• https://www.joostdevree.nl/shtmls/mascaron.shtml
• https://nl.wikipedia.org/wiki/Lodewijk_XIV-stijl