Glascorrosie

Glas lijkt een statisch materiaal, maar schijn bedriegt. Onder invloed van vocht en een hoge pH-waarde start een destructief proces in het silicaatnetwerk van het glas. Alkali-ionen worden uit het oppervlak getrokken en vervangen door waterstofionen. Dit proces, ook wel uitloging genoemd, verandert de brekingsindex van de toplaag. Wat wij zien als een melkachtige sluier, is in feite een poreus geworden skelet van het oorspronkelijke glas. Het is geen aanslag die op het glas ligt, maar een afbraak van het materiaal zelf. Herstel is in de regel onmogelijk. Eens aangetast, altijd aangetast. Zelfs de meest intensieve reiniging krijgt de helderheid niet terug.

Het proces vangt doorgaans aan bij de langdurige aanwezigheid van een dunne waterfilm op het glasoppervlak. Stilstaand water is de motor. Door diffusie migreren alkali-ionen uit de glasmatrix naar deze waterfilm, wat de pH-waarde lokaal doet stijgen. Zodra deze waarde de kritische grens van 9 overschrijdt, vindt er een agressieve ontbinding van het silicaatnetwerk plaats. De structuur bezwijkt.

In de praktijk ontstaat deze degradatie vaak door condensatie die niet kan verdampen. Bij gestapelde glasplaten in een vochtige opslagomgeving versnelt dit mechanisme aanzienlijk door capillaire werking; het water wordt tussen de ruiten gezogen en er vindt geen ventilatie plaats. De concentratie opgeloste stoffen neemt toe. Er ontstaat een vicieuze cirkel van etsing.

Tijdens bouwactiviteiten vindt een vergelijkbaar proces plaats wanneer alkalisch lekwater van vers beton of cementgebonden materialen over de beglazing spoelt. De chemische reactie is dan direct en intensief. De resulterende aantasting manifesteert zich als onregelmatige loopsporen of een diffuse waas. Het oppervlak is dan microscopisch ruw geworden, waardoor lichtverstrooiing optreedt. Dit verklaart de typische melkachtige uitstraling die kenmerkend is voor gevorderde glascorrosie. De interactie tussen glas en vloeistof stopt pas wanneer de vochtbron volledig is weggenomen, maar de fysieke structuur van het silicaat is tegen die tijd reeds blijvend getransformeerd.

De destructie van de glasmatrix vindt zijn oorsprong in de interactie tussen vocht en de chemische samenstelling van het glas zelf. Stilstaand water op het oppervlak is de primaire boosdoener. Alkali-ionen migreren uit het glas naar de waterfilm, een proces dat uitloging wordt genoemd, en drijven de pH-waarde op naar een niveau boven de 9. Bij deze kritische grens bezwijkt de silicaatstructuur. Chemische etsing is het gevolg. Alkalisch lekwater afkomstig van vers beton of cementgebonden metselwerk intensiveert dit proces direct bij contact. Het glas is dan niet langer chemisch stabiel.

De visuele degradatie is een direct gevolg van deze structurele aftakeling. Waar voorheen een glad oppervlak zat, resteert nu een poreus skelet van silica. Deze veranderde textuur verstoort de brekingsindex van het licht. Het resultaat manifesteert zich als een hardnekkige, melkachtige sluier of onregelmatige loopsporen die diep in de toplaag zijn geëtst. Lichtverstrooiing op het microscopisch ruwe oppervlak maakt de ruit dof. Omdat de kern van het materiaal zelf is aangetast, blijft de optische schade permanent aanwezig. De helderheid keert niet terug. Het materiaal is fysiek getransformeerd.

In de volksmond wordt glascorrosie dikwijls aangeduid als 'glasroest'. Hoewel glas niet oxideert zoals metaal, dekt de term de lading van een onomkeerbaar verval. We onderscheiden verschillende gradaties in de verschijningsvorm. Iridiseren is vaak de eerste fase. Het glas vertoont dan een olie-achtige, regenboogkleurige gloed die niet weg te poetsen valt. Dit effect ontstaat door interferentie van licht in een extreem dunne, aangetaste toplaag. Naarmate de chemische degradatie vordert, spreken we van uitloging. De helderheid maakt plaats voor een melkachtige witte waas. Bij direct contact met sterk alkalische stoffen, zoals vers betonwater, vindt er etsing plaats. Dit is de meest agressieve variant. Het oppervlak wordt hierbij microscopisch ruw door het daadwerkelijk oplossen van het silicaatnetwerk.

Verwarring met kalkaanslag komt frequent voor. Toch is het verschil fundamenteel. Kalk is een afzetting op het glas; een additief dat met de juiste zuren of mechanische polijstmiddelen te verwijderen is. Glascorrosie is een verandering van het glas. Het is een subtractief proces. Een ander veelgemaakt misverstand betreft de 'lekke ruit'. Bij een lek in de randverbinding van isolatieglas ontstaat condensatie en vervuiling tussen de glasplaten. Glascorrosie is echter een oppervlaktefenomeen dat zich aan de buitenzijde of de kamerzijde van een ruit manifesteert. Het zit aan de luchtziende zijde. Soms wordt ook 'tin-zijde' verkleuring (bloom) bij floatglas aangezien voor corrosie, maar dit is een residu uit het productieproces en geen degradatie door omgevingsfactoren.

Een glazenwasser staat bij een kantoorpand met een hardnekkige witte waas op de onderste ruiten. Hij boent. Gebruikt meer kracht. De waas blijft onveranderd zichtbaar. Hier is geen sprake van atmosferische vervuiling, maar van etsing door lekwater van de bovenliggende betonnen luifel. Het silicaatnetwerk is simpelweg weggevreten.

Opslag op de bouwplaats vormt een groot risico. Een bok met glasplaten staat buiten in de slagregen. Het water wordt door de capillaire werking tussen de strak gestapelde ruiten gezogen. Geen ventilatie. De pH-waarde van dat minieme laagje water schiet omhoog. Het resultaat bij het uitpakken? Een onbruikbare partij glas met iriserende vlekken. Een olie-achtige gloed die nooit meer weggaat. Iridisering. Het onomkeerbare begin van de degradatie.

In een vochtige doucheruimte zie je soms doffe, ruwe plekken op de glazen wand. De bewoner grijpt naar zure reinigingsmiddelen, in de veronderstelling dat het kalk is. Geen beweging in te krijgen. De combinatie van alkalische zeepresten en constante condensatie heeft het glasoppervlak microscopisch aangetast. De schade zit in de structuur van het glas. Niet erop. Herstel is uitgesloten.

NEN-EN 572 vormt het fundament voor de kwalificatie van glasproducten. Deze Europese norm stelt dat floatglas een hoge chemische resistentie moet bezitten tegen weersinvloeden. Glas is echter niet onverwoestbaar. De normering gaat uit van een normale blootstelling aan de atmosfeer. Bij extreme situaties, zoals opslag in een hermetisch gesloten en vochtige omgeving, schiet de standaard tekort. De BBL (Besluit Bouwwerken Leefomgeving) stelt algemene eisen aan de deugdelijkheid en duurzaamheid van gebruikte materialen. Glascorrosie door foutieve opslag of onvoldoende bescherming tijdens de ruwbouw wordt in de praktijk vaak getoetst aan deze algemene deugdelijkheidseisen. Geen specifieke regel voor corrosie, wel een zorgplicht voor de aannemer.

NPR 3577 biedt de nodige houvast voor een correcte beglazing. Ventilatie van de sponning is essentieel. Waarom? Omdat stilstaand water de vijand is. Als condenswater niet weg kan, stijgt de alkaliteit. Dit proces vreet het glas aan. De richtlijnen schrijven voor dat ruiten zo gemonteerd moeten worden dat vochtophoping rond de glasranden tot een minimum wordt beperkt. Onderhoudsvoorschriften van glasfabrikanten zijn hierop een cruciale aanvulling. Ze zijn vaak bindend voor de garantie. Het niet tijdig verwijderen van alkalisch lekwater, afkomstig van vers beton of metselwerk, leidt juridisch bijna altijd tot het vervallen van aanspraken. De wetgever verwacht dat een eigenaar of gebruiker de nodige zorg betracht om schade aan de gebouwschil te voorkomen. Een ruit die maandenlang onder de cementsluier zit, wordt door geen enkele verzekeraar of garantiebepaling gedekt.

Vroeg glas was kwetsbaar. Kalium uit houtas maakte het materiaal intrinsiek instabiel. De beruchte 'glaspest' in museale collecties is daar het ultieme bewijs van; het oppervlak verweerde simpelweg waar men bij stond. Pas met de negentiende-eeuwse industrialisatie stabiliseerde de soda-kalk-silicaatsamenstelling enigszins, hoewel de fundamentele gevoeligheid voor uitloging bleef bestaan. De echte technologische aardverschuiving vond plaats in 1952. De introductie van het floatglasproces door Pilkington. Dit proces creëerde een glasplaat met een specifieke tin-zijde en een lucht-zijde, wat nieuwe parameters introduceerde voor chemische resistentie en oppervlakte-interactie.

In de naoorlogse bouwkunst intensiveerde het probleem. Brutalistische betonarchitectuur in combinatie met grote glaspartijen bleek een risicovolle cocktail. Alkalisch lekwater van drogend beton vreet zich sindsdien vaker een weg door het silicaatnetwerk van moderne ruiten dan de sector lief is. Dit dwong de glasindustrie tot het formuleren van de huidige, strikte opslag- en verwerkingsrichtlijnen die we nu kennen in normen zoals de NEN-EN 572. De laatste decennia is de focus verschoven naar de bescherming van hoogwaardige coatings. Glas is niet langer alleen een vulmiddel van het kozijn, maar een chemisch complex oppervlak dat constante bescherming behoeft tegen zijn eigen reactiviteit.

• https://docura.nl/schoonmaak-tips/glascorrosie-verwijderen/
• https://faro.be/kennis/materialen/archeologische-materialen/glas
• https://www.encyclo.nl/begrip/glasco
• https://www.encyclo.nl/begrip/KALKAANSLAG
• https://gathering.tweakers.net/forum/list_messages/1914788