Glassponning

In de praktijk vormt de glassponning het cruciale aanslagpunt voor elke ruit in een gevel. Het is de negatieve ruimte die ontstaat na het profileren van hout of bij de extrusie van aluminium en kunststof. Zonder deze inkeping heeft glas geen houvast. De diepte en breedte van de sponning zijn bepalend voor het type glas dat gemonteerd kan worden. Bij renovaties vormt de bestaande sponning vaak een beperking voor de overstap naar dikker HR++ of triple glas. Men spreekt dan over de noodzaak voor het uitfresen of het gebruik van specifieke renovatieglaslatten. Een goed ontworpen sponning zorgt voor de juiste drukverdeling op de glasrand. Dit is essentieel voor de structurele integriteit van het gehele kozijn.

De integratie van een ruit in de glassponning volgt een technisch traject van positionering en fixatie. Millimeterwerk. Het proces start bij de sponningrug. Hierop wordt vaak een zelfklevende beglazingsband aangebracht. De ruit rust nooit direct op het profiel zelf. In plaats daarvan worden steunblokjes op de sponningbodem geplaatst om het gewicht van het glaspakket te dragen en de omtrekspeling te waarborgen. Bij draaiende delen zoals ramen en deuren worden stelblokjes gebruikt. Deze fixeren de ruit zijdelings, waardoor de constructie haaks blijft en niet uitzakt onder het eigen gewicht.

Zodra de ruit op de juiste positie staat, volgt de montage van de glaslatten. Deze latten sluiten de sponning af en klemmen het glas vast tegen de sponningrug. De bevestiging gebeurt mechanisch met nagels of schroeven, of via een kliksysteem bij kunststof en aluminium profielen. De overgebleven ruimte tussen het glas en de profielranden vereist een waterdichte afsluiting. Men past hiervoor doorgaans twee methoden toe:

• Nat verglazen: De ruimte wordt opgevuld met een elastische beglazingskit.
• Droog verglazen: Er wordt gebruikgemaakt van voorgevormde rubberen profielen die in de sponning en tegen de glaslatten worden gedrukt.

Bij renovatieprojecten is de bestaande sponningmaat vaak leidend voor de glaskeuze. Is de sponning te ondiep voor modern isolatieglas? Dan wordt de sponning dieper uitgefreesd. Dit vergroot de negatieve ruimte in het houtwerk. Soms kiest men voor een aangepaste glaslat die buiten de sponning valt om extra ruimte te creëren. De uiteindelijke afwerking van de sponningzijde, vooral bij hout, gebeurt door de kitvoeg strak af te messen voor een optimale waterafvoer.

In de wereld van kozijntechniek is de ene sponning de andere niet. Materiaal bepaalt de basis. Houten kozijnen kennen een gefreesde of geslagen sponning, direct uit de massieve stijl gewerkt. Bij kunststof en aluminium is de glassponning een vaststaand onderdeel van het extrusieprofiel, vaak gekenmerkt door een complexere geometrie met specifieke kamers voor isolatie en ontwatering. Soms hoor je de term 'opdek'. Dit suggereert een sponning, maar hier valt de ruit of het draaideel juist over het profiel heen in plaats van erin.

Een specifiek onderscheid moet worden gemaakt met de kalksponning. Hoewel de naam gelijkenis vertoont, dient de kalksponning een totaal ander doel: de aansluiting van het kozijn op het omliggende metselwerk of stucwerk. Een glaszetter heeft daar niets te zoeken. Voor renovatieprojecten is de 'verdiepte sponning' de norm. Men freest de bestaande houten sponning dieper uit om dikker isolatieglas te kunnen huisvesten zonder de esthetiek van het originele kozijn te verliezen. Waar vroeger een simpele inkeping volstond voor een enkele ruit van vier millimeter, vereisen de huidige thermische prestaties complexe, diepe sponningen die plaats bieden aan glaspakketten van soms wel vijftig millimeter dikte.

Specialistische toepassingen vragen om aangepaste vormen. Denk aan brandwerende sponningen. Deze zijn doorgaans breder en dieper om ruimte te bieden aan koelende strips of opschuimende materialen die bij brand de ruit op zijn plek houden. Ook bij inbraakwerendheid speelt de vorm een rol; een 'verdekte sponning' belemmert het eenvoudig verwijderen van glaslatten vanaf de buitenzijde. Millimeters maken hier het verschil tussen een standaard ruit en een gecertificeerd beveiligingsonderdeel. Hout leeft. Staal staat vast. De sponning is de onzichtbare held van de gevel.

Een renovatieklus in een oude stadskern. Het enkel glas moet plaatsmaken voor dun isolatieglas. De timmerman merkt dat de bestaande glassponning scheef loopt door de werking van het monumentale pand. Hij moet elke sponning handmatig naloopen. Met een scherpe beitel verwijdert hij oude verfresten en egaliseert hij de rug. Details maken hier het verschil tussen een ruit die strak past en een ruit die onder gevaarlijke spanning staat.

In een modern kantoorcomplex zie je een heel ander beeld. Hier worden dikwijls structurele beglazingssystemen gebruikt. De glassponning lijkt vrijwel afwezig aan de buitenzijde. Het glas wordt met speciale klemmen in de verborgen sponning van het achterliggende aluminium profiel getrokken. Het resultaat is een gladde, doorlopende glasgevel. De sponning doet zijn werk op de achtergrond. Onzichtbaar maar onmisbaar.

Denk aan een brandwerende scheidingswand in een ziekenhuisgang. De glassponning is hier fors dieper dan bij een standaard binnenkozijn. Er is extra ruimte nodig voor hittebestendige vulling en speciale opschuimende strips. Tijdens een inspectie controleert de deskundige of deze sponningruimte niet is dichtgezet met ongeschikte materialen. De vrije ruimte in de sponning bepaalt hier letterlijk de overlevingstijd bij brand.

Een typisch geval van schade: de lekke ruit. De kitvoeg aan de onderzijde van de glassponning is gescheurd. Regenwater hoopt zich op in de bodem van de sponning omdat de ontwateringsgaatjes verstopt zitten met vuil. Het glaspakket staat constant in het vocht. De randverbinding van de ruit begeeft het. Condensvorming tussen de glasplaten is het onvermijdelijke gevolg. Hier is de sponning niet langer een beschermende kamer, maar een destructief waterreservoir geworden.

De maatvoering van een glassponning is geen arbitraire keuze van de timmerman of de kozijnfabrikant; ze is stevig verankerd in technische normen zoals de NEN 3576. Deze norm is de leidraad voor het plaatsen van glas in gebouwen. Ze stelt harde eisen aan de minimale omtrekspeling en de sponningdiepte. Zonder deze marges kan het glas bij temperatuurwisselingen niet vrij uitzetten, wat onvermijdelijk leidt tot breuk. Millimeters die het verschil maken tussen een garantiegeval en een duurzame constructie.

Het Besluit Bouwwerken Leefomgeving (BBL) fungeert als het overkoepelende wettelijke kader. Hoewel het BBL niet direct de diepte van een sponning voorschrijft, stelt het wel prestatie-eisen aan thermische isolatie (U-waarden) en wind- en waterdichtheid. Om aan deze eisen te voldoen, moet de sponning dikker isolatieglas of triple glas kunnen accommoderen. Hier ontstaat de directe link met de NEN 3569, de norm voor letselveilig glas. Veiligheidsglas is vaak dikker en zwaarder. De sponning moet hierop berekend zijn. Sterkte en stijfheid zijn geen suggesties, maar vereisten.

Ventilatie van de sponning is eveneens genormeerd. De NPR 3577 biedt praktijkrichtlijnen voor de uitvoering van beglazingssystemen. Een sponning mag nooit een hermetisch afgesloten kamer zijn waarin vocht opgesloten raakt. Drainage is verplicht. Het systeem moet kunnen ademen om de randverbinding van het isolatieglas te beschermen tegen corrosie. Wie de norm negeert, riskeert niet alleen lekkages, maar ook het vervallen van de fabrieksgarantie op de ruiten. Regels als fundament voor kwaliteit.

De glassponning begon als een bescheiden inkeping in massief eiken of grenen. Ambachtelijk handwerk met de sponningchaaf. Met de opkomst van getrokken glas in de negentiende eeuw nam de behoefte aan uniformiteit toe. Waar voorheen glas-in-lood de standaard was, vroeg de nieuwe architectuur om strakkere houten roedes met een minimale sponningdiepte. Vaak was twaalf millimeter voldoende voor een enkele ruit. Men gebruikte stopverf om alles op zijn plek te houden. Een mengsel van lijnolie en krijt. Decennialang was de driehoekige kitzoom de enige barrière tegen weer en wind, een techniek die tegenwoordig vrijwel alleen nog bij restauraties van rijksmonumenten wordt toegepast omdat de moderne glaslat de rol heeft overgenomen.

De omslag door isolatiedrang

De oliecrisis van de jaren zeventig markeerde een technisch kantelpunt. Enkel glas volstond niet langer. De introductie van dubbelglas, destijds revolutionair onder merknamen als Thermopane, dwong timmerfabrieken tot ingrijpende aanpassingen aan hun profielen. De bestaande, ondiepe sponningen van 15 tot 17 millimeter boden simpelweg geen ruimte voor de nieuwe glaspakketten. Profielen werden robuuster. De sponning werd dieper en breder. Tegelijkertijd verdween de stopverf uit de reguliere woningbouw ten gunste van de houten glaslat en later de beglazingskit. Deze transitie van 'nat' naar 'droog' (of semi-droog) verglazen zorgde voor een betere vochthuishouding in de sponningbodem.

Met de komst van aluminium en kunststof in de gevelbouw veranderde de glassponning van een statische uitsparing in een complex technisch compartiment. Geen simpel hoekje meer. In de jaren negentig werden ventilatie en afwatering gestandaardiseerd via voorgeschreven sponningdetails in de NEN-normen. De evolutie stopte daar niet. De huidige eisen voor passiefhuizen en triple glas dwingen de sponning tot extreme maten, waarbij de 'negatieve ruimte' soms wel vijftig millimeter diep is om de enorme thermische onderbrekingen te huisvesten. Van een eenvoudige inkeping naar een hoogwaardig technisch kanaal.

• https://www.joostdevree.nl/shtmls/sponning.shtml
• https://www.kvt-online.nl/algemeen/3-termen-en-definities/katern-3-termen-en-definities.pdf
• https://ijmondtimmerfabriek.nl/faq/
• https://www.encyclo.nl/begrip/glasdicht
• https://www.sleiderink.nl/kennisbank/glas-plaatsen-in-een-deur-zo-doe-je-dat
• https://www.joostdevree.nl/shtmls/glassponning.shtml
• https://www.gemeentemaastricht.nl/sites/default/files/2019-07/1406202713handboek_restauratie_en_onderhoud_versie_8_september_2011.pdf
• https://www.bouwhistorie.nl/wp-content/uploads/2022/06/SBN-Nieuwsbrief-68-juni-2020.pdf
• https://kennis.hunzeenaas.nl/index.php?title=Eigenschap:Toelichting_op_definitie&limit=50&offset=3060&from=&until=&filter=