Glassteen

Het is een hybride vorm van metselwerk. De klassieke glassteen bestaat uit twee helften die onder hoge temperatuur aan elkaar zijn gesmolten, waardoor er een vacuüm ontstaat in de kern. Dit verklaart de isolerende werking. Niet alleen voor warmte, maar zeker ook voor geluid. Op de bouw zie je ze vaak terug in trappenhuizen of sanitaire ruimtes. Ze laten licht door zonder de privacy op te offeren. Een wand van glasblokken functioneert als een massief element maar behoudt de transparantie van glas. Glasstenen zijn niet-dragend. Nooit. De bovenliggende constructie moet altijd worden opgevangen door een latei of een hulpframe.

Methodiek van uitvoering

De opbouw van glassteenwanden vindt doorgaans plaats binnen een kader van stelprofielen of een omliggende hoofddraagconstructie. In de praktijk worden de elementen vaak laag voor laag opgebouwd waarbij mortel of specifieke lijmverbindingen de hechting verzorgen. Omdat glas geen vocht absorbeert, gedraagt de specie zich anders dan bij keramische stenen. Het mengsel blijft langer plastisch. Voor de structurele integriteit worden horizontale en verticale wapeningsstaven in de voegen opgenomen, die verankering vinden in de aangrenzende constructie. De staven mogen het glas nooit direct raken.

Glijvilt of dilatatieband aan de randen vangt de werking op. Dit voorkomt spanningen door temperatuurverschillen. Naast de natte verwerking bestaan er modulaire droogbouwsystemen waarbij kunststof profielen de afstand en uitlijning borgen. Bij horizontale toepassingen, zoals in vloervelden of keldervides, worden de stenen meestal in een prefab betonrooster gevat of ter plaatse in een bekisting met betonijzer gestort. De voegafwerking geschiedt vaak in een aparte fase voor een esthetisch egaal resultaat.

De variatie in glasstenen reikt veel verder dan het standaard vierkante blok. Er is een fundamenteel onderscheid tussen holle en massieve elementen. Waar de holle steen excelleert in isolatie door zijn vacuüm kern, biedt de massieve variant een ongekende helderheid en een robuuste uitstraling die doet denken aan kristal. Sommige zijn doorzichtig. Andere melkachtig. De keuze voor een specifiek oppervlaktepatroon, zoals de klassieke 'wave' of een strakke 'cross' structuur, beïnvloedt niet alleen de lichtinval maar ook de mate waarin contouren achter de wand zichtbaar blijven. Privacy zonder lichtverlies.

Type	Kenmerken	Toepassing
Holle glassteen	Vacuüm kern, lichtgewicht, thermisch isolerend.	Standaard scheidingswanden, sanitaire ruimtes.
Massieve glassteen	Massief glas, zwaar, hoge esthetische waarde.	Luxe architectuur, vloervelden, balies.
Brandwerende steen	Voldoet aan EI-normen (bijv. EI30 of EI60).	Brandcompartimentering, trappenhuizen.
Vloerglassteen	Extra dik, vaak voorzien van antislipstructuur.	Lichtdoorlatende vloeren, vides, kelders.

Brandveiligheid is een kritische factor bij de selectie. Speciaal gecertificeerde stenen zijn vaak dikker of bevatten een onzichtbare brandvertragende vulling. In vluchtwegen is dit geen luxe, maar een eis. Voor de esthetische afwerking van een wand hoeft men niet terug te grijpen op kunststof profielen. Er bestaan specifieke hoekstenen en eindstenen. Deze hebben één of twee zijden die fabrieksmatig zijn afgewerkt met een ronde of haakse glaszijde, waardoor de wand visueel wordt afgesloten. Gekleurde stenen zijn eveneens beschikbaar, waarbij de kleur in de glasmassa is meegegoten. Dit voorkomt verkleuring door UV-straling, iets wat bij goedkopere gecoate varianten vaak wel een probleem vormt op de lange termijn.

Een verticale lichtstrook in de kopgevel van een jaren '70 woning. Geen kozijn, geen schilderwerk. Alleen een robuuste kolom van glasblokken die het trappenhuis baadt in diffuus licht. De bewoners hebben licht, maar voorbijgangers zien slechts vage contouren. De constructie zit stevig verankerd in de spouwmuur met dilatatieband om de werking van de gevel op te vangen.

In een modern kantoorcomplex dient een wand van EI60-gecertificeerde glasstenen als scheiding tussen een vluchtweg en een kantoortuin. Functioneel en veilig. Het daglicht dringt diep het pand binnen, terwijl de wand bij calamiteiten zestig minuten lang vlammen en hitte tegenhoudt. De voegen zijn hier strak en grijs, passend bij de industriële look van het betonvloer.

Denk aan een donker souterrain onder een Amsterdams grachtenpand. In het trottoir zijn massieve, ronde glasstenen in een betonnen dek gegoten. Deze 'kelderlichten' laten daglicht toe in een ruimte die anders volledig afhankelijk zou zijn van kunstlicht. De stenen zijn extra dik en hebben een antislipprofiel om uitglijden van voetgangers te voorkomen.

Een gebogen wand in een luxe badkamer. Door het gebruik van trapeziumvormige glasstenen ontstaat een vloeiende cirkel voor een inloopdouche. Geen kitnaden of kalkaanslag op glasplaten. De wand is afgewerkt met speciale eindstenen met een afgeronde glaszijde, waardoor een apart eindprofiel overbodig is.

Kaders voor brandveiligheid en materiaalprestaties

Glassteenwanden vallen onder strikte bepalingen van het Besluit bouwwerken leefomgeving (BBL). Vooral wanneer deze wanden onderdeel uitmaken van een brand- of rookcompartimentering. De prestatie-eisen worden vaak uitgedrukt in de EI-classificatie volgens de NEN-EN 13501-2. Het gaat hierbij om vlamdichtheid en thermische isolatie. Een wand mag niet alleen de vlammen niet doorlaten, maar moet ook de warmtestraling aan de niet-brandzijde beperken. Cruciaal voor vluchtwegen.

De stenen zelf moeten voldoen aan de productnorm NEN-EN 1051. Deze norm stelt eisen aan de dimensionale toleranties, de druksterkte en de weerstand tegen temperatuurwisselingen. Voor vloervelden in de openbare ruimte zijn de eisen nog scherper. Denk aan slipweerstand en puntbelasting. Een glazen vloer mag nooit een glijbaan worden. Constructief gezien blijft de regel simpel: glassteenwanden zijn niet-dragend. De hoofddraagconstructie moet de krachten opvangen conform de Eurocodes, waarbij de glassteenwand enkel zijn eigen gewicht en de windbelasting afdraagt aan de omliggende structuur. Bij buitentoepassingen is de isolatiewaarde (U-waarde) een aandachtspunt in de energieprestatieberekening. De standaard holle bouwsteen haalt vaak niet de isolatiewaarden die voor een moderne gebouwschil vereist zijn, tenzij er gewerkt wordt met speciale gasgevulde varianten of thermische onderbrekingen in de voegen.

De oorsprong van de glassteen ligt in de late negentiende eeuw. De behoefte aan daglichttoetreding in diepe industriële panden en souterrains dreef de innovatie. James Pennycuick patenteerde aanvankelijk prismaglas om licht te buigen, maar de echte doorbraak voor de verticale wand kwam met de Zwitserse architect Gustave Falconnier. Hij ontwikkelde aan het eind van de negentiende eeuw de eerste holle, geblazen glasblokken. Deze stenen werden nog niet geperst maar met de mond geblazen en daarna verzegeld. De technische beperkingen waren fors. De vormen waren grillig. De verwerking complex.

In 1907 veranderde Friedrich Keppler de productiemethodiek fundamenteel door het persproces te introduceren. Dit maakte de weg vrij voor de moderne vormgeving. Twee helften. Onder hoge temperatuur samengesmolten. Een vacuüm kern. De constructieve mogelijkheden namen toe. Tijdens het interbellum, en specifiek in de jaren dertig, bereikte de glassteen een iconische status binnen de moderne architectuur. Het Maison de Verre in Parijs geldt als het ultieme bewijs van deze transitie. Glas was niet langer slechts een vulling voor een kozijn, maar een autonoom bouwelement voor volledige gevelvlakken.

De naoorlogse periode kenmerkte zich door een verschuiving naar utilitaire toepassingen. Massaproductie zorgde voor een brede verspreiding in de woningbouw. Trappenhuizen. Badkamerwanden. Keldervides. De focus lag op robuustheid en onderhoudsvriendelijkheid. Pas met de aanscherping van de energieprestatie-eisen in de jaren negentig en het begin van de eenentwintigste eeuw onderging de glassteen een nieuwe technische evolutie. De klassieke specievoeg, vaak een thermisch zwak punt, maakte vaker plaats voor kunststof profielsystemen en lijmverbindingen. Innovaties zoals argonvullingen en reflecterende coatings in de holle ruimte brachten de isolatiewaarden in lijn met de moderne bouwfysica. Wat begon als een industriële oplossing voor lichtgebrek, ontwikkelde zich tot een hoogwaardig gecertificeerd bouwelement dat voldoet aan complexe eisen op het gebied van brandveiligheid en thermische isolatie.