Glijanker

Metselwerk werkt altijd. Bakstenen zetten uit bij warmte en krimpen bij kou, een proces dat enorme spanningen veroorzaakt in lange gevelvlakken. Glijankers vangen deze thermische werking op bij verticale dilatatievoegen. Ze voorkomen dat muurdelen ten opzichte van elkaar gaan uitbuiken of torderen, terwijl de wand in de lengterichting vrij kan bewegen. Zonder deze ankers ontstaan er onvermijdelijk scheuren die de constructieve integriteit en esthetiek van de gevel aantasten. Vaak zie je ze terug bij de overgang van nieuwbouw naar bestaande bouw, waar zettingsverschillen een rol spelen. Het anker fungeert als een glijdende sleutel die twee constructiedelen bij elkaar houdt zonder ze te verstikken.

Tijdens het opgaande metselwerk vindt de feitelijke inpassing van het glijanker plaats. Het anker wordt horizontaal in de lintvoeg gepositioneerd op de exact berekende locaties van de verticale dilatatievoeg. De fixatie aan de ene zijde geschiedt door het anker simpelweg volledig in de verse metselspecie te bedden. Vast is vast. Aan de andere kant van de voeglijn draait de techniek om het creëren van gecontroleerde vrije ruimte. Hier schuift de vakman een kunststof glijhuls over het ankeruiteinde voordat de mortel van het aangrenzende wanddeel wordt aangebracht.

Deze huls fungeert als een glijbaan. Terwijl de specie rondom de huls wordt aangebracht en de volgende lagen stenen worden geplaatst, behoudt het metaal binnenin de huls zijn bewegingsvrijheid. Het metselwerk wordt in het gekozen verband doorgezet, maar de fysieke onderbreking blijft gewaarborgd. Een kritisch punt in de uitvoering is het schoonhouden van de binnenzijde van de huls; morsen met specie moet worden voorkomen, omdat dit de glijdende werking onmiddellijk zou blokkeren.

De verdeling over de gevelhoogte volgt doorgaans een vast stramien dat is afgestemd op de verwachte windbelasting en de totale hoogte van de wand. In de praktijk betekent dit vaak dat er om de drie tot vijf lagen een anker wordt opgenomen in de voeg. De open ruimte die tussen de twee muurdelen overblijft, wordt na het optrekken van de gevel meestal voorzien van een indrukbare rugvulling en afgewerkt met een elastische kitvoeg. Zo ontstaat een gesloten gevelvlak dat kan ademen en schuiven zonder dat de constructieve stabiliteit in het geding komt.

Er is niet één universeel glijanker. De meest gangbare variant is de platte strip van roestvast staal (RVS), meestal in kwaliteit A2 of A4 om corrosie in de spouw te voorkomen. Dit type wordt vaak gecombineerd met een losse kunststof glijhuls. Simpel. Doeltreffend. De huls creëert de noodzakelijke loze ruimte aan één zijde van de dilatatievoeg. Naast de platte strips bestaan er ronde draadankers, die vooral worden toegepast wanneer de voegbreedte beperkt is of wanneer er specifieke eisen gelden voor de buigstijfheid van de verbinding.

Een technischer alternatief is het telescopische glijanker. Hierbij schuiven twee metalen delen in elkaar, wat een hogere mate van precisie biedt bij grotere voegbreedtes. Voor aansluitingen op betonkolommen of staalconstructies worden vaak glijankers gebruikt die in een vooraf ingestorte of gemonteerde ankerrail vallen. Dit systeem staat verticale verschuiving toe, maar blokkeert horizontale krachten loodrecht op het gevelvlak. De keuze voor een specifiek type hangt direct samen met de berekende dilatatiebreedte en de verwachte windbelasting op het geveldeel.

Verwarring ligt op de loer bij de term dilatatieanker. In de praktijk worden deze termen vaak door elkaar gebruikt, maar een glijanker is specifiek bedoeld voor het opvangen van beweging in het vlak van de muur. Een spouwanker daarentegen fixeert de binnen- en buitenmuur juist strak aan elkaar om knik te voorkomen. Het spouwanker mag absoluut niet glijden.

Kenmerk	Glijanker	Spouwanker
Hoofdfunctie	Horizontale dilatatie toelaten	Binnen- en buitenblad koppelen
Bewegingsvrijheid	Vrij in de lengterichting	Volledig gefixeerd
Locatie	Verticale dilatatievoegen	Verspreid over het hele gevelvlak
Hulpmiddel	Glijhuls noodzakelijk	Geen huls nodig

Kozijnankers zijn ook een ander verhaal. Hoewel ze soms flexibel moeten zijn om werking van hout op te vangen, hebben ze niet de specifieke glij-eigenschappen die nodig zijn bij zware metselwerkdilataties. Waar een glijanker puur constructief is voor de gevelstabiliteit, dient een kozijnanker primair voor de positionering van gevelelementen. Het is cruciaal om dit onderscheid te bewaken; een verkeerd geplaatst vast anker in een dilatatievoeg leidt onherroepelijk tot scheurvorming zodra de temperatuur stijgt.

Stel je een strakke, blinde gevel voor van een distributiecentrum. Veertig meter baksteen in de volle middagzon. De muur zet uit. Zonder glijankers zou de spanning bij de hoeken de stenen simpelweg kapotdrukken of de wand doen uitbuiken. In de verticale dilatatievoeg zit het glijanker verborgen; de ene zijde zit muurvast in de mortel, terwijl de andere kant in zijn huls de nodige millimeters ruimte geeft aan de expanderende gevel. De stabiliteit tegen winddruk blijft volledig intact, maar de muur kan 'ademen'.

• Nieuwbouw tegen bestaand: Bij de aansluiting van een moderne serre aan een oud herenhuis. De nieuwe fundering werkt anders dan de oude. Glijankers voorkomen hier dat de twee muren van elkaar wijken bij zijdelingse belasting, terwijl ze de onderlinge horizontale werking niet blokkeren.
• Hoogbouw met windlast: Een kopgevel op de tiende verdieping vangt enorme winddruk op. De glijankers zorgen ervoor dat het metselwerk niet naar binnen of buiten wordt gedrukt, terwijl de thermische werking van het grote oppervlak ongehinderd plaatsvindt in de voegen.
• Lange tuinmuren: Vrijstaande muren hebben geen steun van verdiepingsvloeren. Hier fungeren glijankers in de dilataties als de enige koppeling die voorkomt dat de muurdelen onafhankelijk van elkaar gaan torderen of scheefstaan.

Een renovatieproject waarbij een oude stal tot woning wordt getransformeerd. De nieuwe binnenspouwmuur wordt opgetrokken, maar de oude buitenmuur moet blijven staan. Waar deze muren elkaar ontmoeten bij een uitbouw, bieden glijankers de nodige flexibiliteit. De vakman schuift de huls over het anker. Even controleren of er geen specie in de huls zit. Klaar. Een simpele handeling die voorkomt dat de nieuwe constructie de oude meetrekt in zijn onvermijdelijke zettingsproces.

Het Besluit bouwwerken leefomgeving (BBL) vormt de juridische basis voor de veiligheid van bouwwerken in Nederland. Constructieve veiligheid is een kernvereiste. Voor de technische uitwerking van metselwerkconstructies verwijst de wetgeving naar de Eurocodes, in het bijzonder NEN-EN 1996 (Eurocode 6). Deze normenserie beschrijft hoe men de stabiliteit van muren moet waarborgen terwijl thermische vervorming wordt opgevangen. Het glijanker is hierin een essentieel instrument om te voldoen aan de eisen voor de uiterste grenstoestand (UGT). De Eurocode stelt dat dilataties noodzakelijk zijn om ongecontroleerde scheurvorming te voorkomen. De berekening van de onderlinge afstand tussen deze voegen — en de keuze voor het type anker — volgt direct uit de rekenregels in NEN-EN 1996-1-1.

NEN-EN 1996-2 focust op de keuze van materialen en de uitvoering van metselwerk. Corrosiepreventie is hierbij een kritisch punt. Afhankelijk van de blootstellingsklasse van de gevel moet het glijanker voldoen aan specifieke materiaalvereisten. In een maritiem klimaat of industrieel gebied is vaak RVS-kwaliteit A4 (AISI 316) verplicht volgens de geldende tabellen. De uitvoering moet nauwgezet gebeuren. NEN 8200 geeft praktische richtlijnen voor het verwerken van metselwerk, waarbij de juiste plaatsing van ankers in dilatatievoegen direct invloed heeft op de kwaliteitsscore van het geleverde werk. Een glijanker zonder deugdelijke huls of met specie vervuilde glijruimte voldoet simpelweg niet aan de prestatie-eisen die de norm stelt.

Productnormen zijn bindend. Glijankers moeten voldoen aan NEN-EN 845-1, de Europese norm voor hulpstukken voor metselwerk. Dit betekent dat fabrikanten verplicht zijn een CE-markering aan te brengen. Ook moeten zij een Declaration of Performance (DoP) verstrekken. In dit document staan de mechanische eigenschappen zwart op wit. Denk aan de afschuifsterkte en de weerstand tegen axiale belasting. De constructeur gebruikt deze data voor de stabiliteitsberekening. Zonder deze certificering mag een anker niet worden toegepast in een constructieve context binnen de Europese Unie. Toezicht op de bouwplaats controleert hierop. Geen DoP betekent vaak afkeur van de partij.

De noodzaak voor glijankers ontstond niet toevallig. Tot diep in de negentiende eeuw bleef metselwerk relatief flexibel door het gebruik van kalkmortels. Deze mortelsoorten konden kleine bewegingen van de bakstenen absorberen zonder dat de gevel bezweek onder de spanning. Met de opkomst van Portlandcement aan het begin van de twintigste eeuw veranderde dit mechanisme. De voegen werden harder. Onverzettelijk bijna. Lange gevelvlakken begonnen spontaan te scheuren door thermische spanningen en krimp. De stijve mortel kon de werking van de steen simpelweg niet meer opvangen. De introductie van dilatatievoegen was het logische gevolg, maar een open verticale snede in een muur creëerde een nieuw probleem: instabiliteit bij windbelasting. Men had een koppeling nodig die wel zijdelingse steun bood, maar de lengteverandering niet blokkeerde.

In de vroege stadia van de moderne utiliteitsbouw zochten constructeurs naar oplossingen met smeedijzeren strips of eenvoudige stalen pennen. Effectief, maar kwetsbaar. Corrosie vrat aan de verbindingen in de vochtige spouw. Hierdoor kwam de structurele integriteit op de lange termijn in gevaar. Pas na de Tweede Wereldoorlog, toen de schaal van bouwprojecten explodeerde, kwamen gestandaardiseerde systemen op de markt. Verzinken bood tijdelijk soelaas tegen roest. De echte doorbraak kwam met de brede adoptie van roestvast staal (RVS) en de ontwikkeling van kunststof glijhulzen in de jaren zeventig en tachtig. Deze combinatie scheidde de functies definitief: het metaal voor de overdracht van dwarskrachten en de huls voor de gecontroleerde bewegingsvrijheid. Wat begon als een pragmatische oplossing voor scheurvorming, ontwikkelde zich tot een strikt genormeerd onderdeel binnen de Eurocode 6-richtlijnen voor constructieve veiligheid.

• https://www.joostdevree.nl/shtmls/glijanker.shtml
• https://economie.fgov.be/sites/default/files/Files/Publications/files/STS/STS-22-1-Metselwerk-voor-laagbouw-Materialen.pdf
• https://www.joostdevree.nl/shtmls/dilatatie.shtml
• https://www.burghouwt.nl/ankerwerk/spouwankers/glijankers
• https://franktreuren.nl/ijzerwaren/bevestigingsmiddelen/verankering/glijanker/
• https://economie.fgov.be/sites/default/files/Files/Publications/files/STS/STS22-4-Metselwerk-voor-laagbouw-Ontwerp-en-uitvoeringsvoorschriften.pdf
• https://repository.officiele-overheidspublicaties.nl/externebijlagen/exb-2016-18520/1/bijlage/exb-2016-18520.pdf
• https://www.joostdevree.nl/shtmls/anker.shtml
• https://www.innotech-safety.com/fileadmin/innotech/downloads/Gesamtkatalog/Innotech-hoofdcatalogus-2020-NL.pdf
• https://www.benor.be/wp-content/uploads/2020/03/TVN_271.pdf
• https://www.skgikob.nl/images/afbeeldingen/beoordelingsrichtlijnen/SKG-IKOB-Beoordelingsrichtlijnen/URL_2826-04_d.d._01-12-2001.pdf