Grotesken

Het verhaal van de grotesken? Dat begint diep onder de grond, in de 'grotta' van keizer Nero's Domus Aurea in Rome. Deze ‘grotachtige’ vondsten gaven de naam aan de destijds ontdekte wandbeschilderingen: 'grottesche', ofwel grotesken. Ze zijn raadselachtig, vaak bizar, soms monsterlijk, dan weer karikaturaal en lachwekkend. Geen functionaliteit hier, puur decoratief, een ornament zonder lastdragende taak. In de Renaissance, lang na Nero, herontdekten kunstenaars deze antieke vormen. Ze lieten zich inspireren, brachten ze terug in de schilderkunst, de architectuur, zelfs in glasschilderkunst en edelsmeedwerk. Het zijn motieven die mens, dier en flora op onverwachte wijzen combineren. Een gedraaide rank met een half mensenhoofd, een vleugelpaar aan een fabeldier – zoiets. Vergis je echter niet, dit zijn geen waterspuwers. Die leiden immers regenwater af; grotesken? Puur voor het oog, een sierlijke grilligheid, meer niet. Je vindt ze op gevels, binnenwanden, vaak als integraal onderdeel van stucwerk, altijd met het doel te verfraaien.

De wereld van decoratieve ornamentiek is rijk, vol gelaagde betekenissen en soms verwarrende overlappingen. Grotesken, met hun grillige aard, worden dan ook weleens verward met aanverwante decoratieve elementen of stijlen. Essentieel hierbij is de functie – of juist het gebrek daaraan.

Grotesken versus Waterspuwers

Een van de meest voorkomende misvattingen ontstaat bij het onderscheid met waterspuwers, ook bekend als gargouilles. Het lijkt op het eerste gezicht logisch: beide tonen vaak bizarre, fantastische wezens, vaak geplaatst aan de buitenkant van gebouwen. Maar de crux zit hem in de praktische toepassing. Een waterspuwer heeft een zeer concrete, constructieve taak: hij dient als uitmonding voor een regenwaterafvoer. Het is een functioneel element, ontworpen om regenwater van de gevel af te leiden, vaak op een esthetisch indrukwekkende manier. Grotesken? Nergens een afvoer te bekennen. Zij zijn puur, volledig en onherroepelijk decoratief. Een fantasie, uitgebeeld in steen of stucwerk, zonder enig praktisch nut. Deze afwezigheid van functionaliteit is de meest fundamentele scheidslijn.

Chimeren, Arabesken en andere ‘Grillen’

Dan zijn er andere termen die weliswaar een visuele connectie kunnen hebben, maar toch distinct zijn. Chimeren bijvoorbeeld, verwijzen specifiek naar mythologische wezens, vaak samengesteld uit delen van verschillende dieren, zoals de leeuw met geitenkop en slangestaart. Dergelijke fabeldieren kunnen absoluut onderdeel zijn van een groteske compositie; ze passen perfect in de fantasierijke en combinatorische aard van de groteske stijl. Echter, 'groteske' beschrijft de decoratieve stijl als geheel, inclusief de plantenranken, architectonische elementen en figuurlijke motieven. Een chimaera is een type figuur, terwijl een groteske een type ornament is.

Met arabesken zien we een ander type verschil. Hoewel beide sierlijke, kronkelende motieven gebruiken, richten arabesken zich voornamelijk op gestileerde plantenvormen en geometrische patronen, vaak in een repetitief design en zonder de menselijke of dierlijke figuren die zo kenmerkend zijn voor grotesken. Arabesken, vaak afkomstig uit de Islamitische kunst, vermijden juist figuurlijke representaties. Grotesken omarmen die.

Tot slot wordt het woord 'grillen' in het Nederlands soms gebruikt om te verwijzen naar ongewone, fantastische of bizarre figuren in de kunst. Dit raakt de essentie van de groteske – het grillige, het onverwachte. Toch is 'groteske' de specifieke kunsthistorische term voor deze unieke, uit de oudheid herontdekte, en later doorontwikkelde decoratieve taal, waarbij de grenzen van de verbeelding op een speelse manier worden opgezocht.

Je ziet een groteske niet over het hoofd. Integendeel. Op een plafond van stucwerk, daar ineens, duikt het op: een lijnenspel van ranken, zo sierlijk gedraaid, dat ze geleidelijk overgaan in de staart van een dolfijn. En, verrassing, uit diezelfde rank ontspruit een menselijk bovenlichaam, half verborgen in een bloemkelk. Puur visueel. Geen constructieve functie, al maakt het de ruimte wel rijker.

Of denk aan een gevel. Tussen de ramen, een gebeeldhouwd paneel. Een gevleugeld beest, misschien het lijf van een leeuw, maar dan met een mensenhoofd, en omringd door bladeren die onmerkbaar overgaan in kleine vogelklauwen. Dat is grotesk. Het onverwachte element, de samensmelting van vormen die je zelden samen ziet. Niet als waterafvoer, nee, gewoon om te verwonderen.

Zelfs in fijner werk, in meubelstukken of lambriseringen, tref je ze aan. Een faunhoofd, strak gesneden in hout, dat uit een werveling van acanthusbladeren lijkt te groeien. Die bladeren krullen verder, vormen spiralen die dan weer eindigen in een klein, lachend puttofiguur. Het is dat speelse, het grillige, de pure fantasie die de groteske definieert. Het is er, puur voor de ogen, een visuele verrassing, een verhaal zonder woorden.

De 'grottesche', een vondst uit Romeinse ruïnes, vormde de vonk. Nadat Renaissancekunstenaars, betoverd door de 'grotten' van Nero’s Domus Aurea, deze fantastische motieven herontdekten, begon hun ware opmars. Vooral het 16e-eeuwse Maniërisme omarmde grotesken. Het was een periode van artistieke vrijheid, van een zoeken naar het onverwachte, soms zelfs het bizarre. Perfect, die grillige decoraties. Plafonds, wanden, loggia’s; fresco’s en stucwerk kwamen tot leven met mens-, dier- en plantvormen, met een lichte draai aan de realiteit. Een lust voor het oog, dat was de bedoeling.

Met de opkomst van de Barok en later de Rococo onderging de groteske een metamorfose. Ze werden uitbundiger, dynamischer, minder statisch dan hun Renaissancistische voorgangers. Denk aan asymmetrische composities, vol beweging, vaak vermengd met schelpwerk en krullende rocaille. De figuren kregen meer speelsheid, de composities complexiteit nam toe. Van een 'grapje' uit de oudheid ontwikkelden ze zich tot een volwaardige, zij het decoratieve, kunstvorm. Hun toepassingen breidden uit, van grootschalige interieurdecoraties tot verfijnde details in meubelstukken.

Zelfs toen de bouwstijlen later teruggrijpen op de klassieke oudheid, zoals in het Neoclassicisme en de 19e-eeuwse historicistische stromingen, verdwenen grotesken niet. Ze kregen soms een meer ingetogen, gestileerde vorm. Een knipoog naar het verleden. Maar hun kern bleef onveranderd: ze waren daar, uitsluitend voor de verfraaiing, een visuele escapade, zonder enige praktische functie. Altijd een verrassing.

• https://en.wikipedia.org/wiki/Grotesque_(architecture
• https://museumplantinmoretus.be/de/aktivitaet/grotesken-eine-faszinierende-fantasiewelt
• https://pers.museumplantinmoretus.be/die-grotesken
• https://de.wikipedia.org/wiki/Groteske_(Ornament
• https://www.bureau-europa.nl/en/publications/download/1236/BureauEuropa-HandOut-72pag-paginas.pdf
• https://www.dbnl.org/tekst/_voo013200401_01/_voo013200401_01_0021.php