Handvormsteen

Geen enkele steen is identiek en dat is precies de bedoeling. Waar de strengperssteen uitblinkt in strakke, klinische lijnen, brengt de handvormsteen leven in de gevel door zijn grillige nerven en lichte maatafwijkingen. Vroeger een kwestie van pure spierkracht waarbij de klei handmatig in houten mallen werd gesmeten, nu het resultaat van geavanceerde machines die dit proces met chirurgische onnauwkeurigheid nabootsen. Het resultaat is een steen die direct een gevoel van historie en ambacht oproept, zelfs bij een gloednieuw project.

De vorming start bij de kleibereiding. Een homogene massa. Een vormbak wordt eerst voorzien van een fijn laagje zand, wat essentieel is voor zowel de karakteristieke textuur als het probleemloos lossen van de steen uit de mal. Een homp klei wordt vervolgens met een krachtige, werpende beweging in deze bak gedrukt, een actie die de typische plooien en de generfde oppervlaktestructuur forceert door de wrijving met de bezande wanden.

Geen strakke persing. De overtollige klei aan de bovenzijde wordt met een draad of mes afgestreken, waarna de mal wordt omgekeerd op een droogplaat zodat de ongebakken steen eruit kan glijden. Dit lossen, in de volksmond ook wel het vallen van de steen genoemd, gebeurt vrijwel direct na het vullen van de vormbak. Wat volgt is een gecontroleerd droogtraject om de krimp te beheersen, waarna de stenen de tunneloven ingaan waar de hoge temperaturen zorgen voor de definitieve sintering en de kleurvorming van de scherf.

De moderne handvormsteen is zelden nog het resultaat van louter handwerk. Machines bootsen de menselijke worp na. Toch variëren de resultaten sterk door nabehandelingen en specifieke ovenprocessen. De klassieke bezande uitvoering is de standaard. Hierbij bepaalt het type zand in de mal niet alleen de textuur, maar ook de uiteindelijke kleurnuances op de gevel. Roodbakkende klei gecombineerd met wit zand levert een totaal ander beeld op dan wanneer er een geelachtig zand wordt gebruikt.

Getrommelde handvormstenen vormen een populaire subcategorie. Deze stenen gaan na het bakproces een grote, roterende trommel in waar ze gecontroleerd tegen elkaar aan kletteren. Hoeken breken af. Randen worden grillig. Dit proces van kunstmatige veroudering geeft de steen een hergebruikt uiterlijk, ideaal voor projecten waar een rustieke of historische uitstraling gewenst is zonder de onzekerheid van echte sloopstenen.

Een technisch hoogstandje is de gesmoorde handvormsteen. Dit is geen kleurvariant door pigmenten, maar door chemie in de oven. Door de zuurstoftoevoer aan het einde van het bakproces af te sluiten, veranderen de ijzeroxiden in de klei van kleur. Een van oorsprong rode steen kleurt dan door en door zilvergrijs of blauwzwart. Het is een kostbaar proces, maar de kleurvastheid is ongeëvenaard omdat de tint in de kern van de scherf zit.

Vaak ontstaat er verwarring met de vormbaksteen. Het onderscheid is subtiel maar essentieel voor het gevelbeeld. Bij de handvormsteen wordt de klei in de mal geworpen, wat de typische 'nerf' of plooien veroorzaakt. Bij een vormbaksteen wordt de klei met mechanische druk in de mal geperst. Het resultaat is een strakkere, meer uniforme steen die de grilligheid van de handvorm mist, maar wel de bezanding deelt. De strengperssteen staat hier weer lijnrecht tegenover; die heeft geen mal nodig en mist de bezanding en de karakteristieke vormvariaties volledig.

Stel je de restauratie voor van een negentiende-eeuwse herenboerderij waarbij een zijgevel deels moet worden vernieuwd. Een strakke machinegevelsteen zou hier direct uit de toon vallen. Men kiest voor een getrommelde handvormsteen. De grillige randen en de lichte maatafwijkingen zorgen ervoor dat de nieuwe schil naadloos overgaat in het originele metselwerk, zeker wanneer de voegmortel qua kleur en samenstelling wordt afgestemd op het historische kalkzand.

In de hedendaagse villabouw wordt de handvormsteen vaak ingezet om een monolithisch blok een tactiele kwaliteit te geven. Denk aan een ontwerp met diepe neggen en grote raampartijen. Door hier een gesmoorde handvormsteen te gebruiken in een stootvoegloos verband, ontstaat er een gevel die leeft. Het strijklicht van de laagstaande zon benadrukt de nerven in de klei. Dit creëert een schaduwwerking die bij een vlakke strengperssteen volledig ontbreekt. Het is het verschil tussen een steriele wand en een muur met een ziel.

Toepassingsscenario's

Projecttype	Steenkeuze	Effect
Landelijke nieuwbouw	Bezaande handvorm (rood/bruin)	Natuurlijke, warme uitstraling die niet 'nieuw' aanvoelt.
Restauratie monument	Getrommelde handvorm	Perfecte match met historisch, verweerd metselwerk.
Moderne architectuur	Gesmoorde handvorm (grijs/blauw)	Industriële look met een rijke, onregelmatige textuur.

Zelfs bij kleinschalige projecten zoals een tuinmuur of een gemetselde schoorsteen maakt de keuze voor handvorm het verschil. De steen is vergevingsgezind. Een kleine onnauwkeurigheid van de metselaar valt in het niet bij de natuurlijke ongelijkheid van de stenen zelf. Het eindresultaat oogt daardoor altijd ambachtelijk.

Europese en nationale standaarden

De productie en handel van handvormstenen zijn strikt gereguleerd binnen de Europese Unie. Elke partij die op de bouwplaats arriveert, moet voldoen aan de geharmoniseerde norm NEN-EN 771-1. Deze normering stelt kaders voor kritieke eigenschappen zoals druksterkte, vorst-dooiweerstand en de mate van wateropname. De CE-markering op de verpakking is hierbij geen optie, maar een wettelijke verplichting onder de Verordening Bouwproducten (CPR). Het fungeert als een technisch paspoort. Het bewijst dat de steen de prestaties levert die op de prestatieverklaring (DoP) staan vermeld.

In de Nederlandse bouwpraktijk vormt het KOMO-productcertificaat, gestoeld op de beoordelingsrichtlijn BRL 1007, een aanvullende zekerheid. Hoewel dit een privaatrechtelijke certificering is, eisen architecten en constructeurs dit vrijwel altijd in het bestek. Het waarborgt een constante kwaliteit die verder gaat dan de minimale Europese eisen. De grilligheid van de handvormsteen vraagt om specifieke aandacht voor maattoleranties. Fabrikanten declareren hiervoor vaak specifieke klassen (zoals T1 of T2), wat voor de verwerker cruciaal is om de juiste voegverdeling te berekenen zonder dat het metselverband in de knel komt.

Veiligheid en milieu

Wat betreft brandveiligheid valt de handvormsteen onder de gunstigste categorie. Euroklasse A1. Gebakken klei is onbrandbaar. Het draagt niet bij aan branduitbreiding. Binnen het Besluit Bouwwerken Leefomgeving (BBL) zijn er daarom weinig restricties voor de toepassing van dit materiaal in de buitenschil van gebouwen. Er komen geen giftige gassen vrij bij verhitting. Geen druppelvorming. Gewoon een solide barrière tegen vuur.

Constructief gezien speelt Eurocode 6 (NEN-EN 1996) een rol bij het ontwerp van metselwerkconstructies met handvormstenen. De constructeur gebruikt de gedeclareerde gemiddelde druksterkte van de steen om de stabiliteit van de gevel te berekenen. De onregelmatige vorm van de handvormsteen beïnvloedt de hechting van de mortel, een factor die in de berekeningen van de karakteristieke buigtreksterkte van het metselwerk wordt meegenomen. Veiligheid door techniek, vermomd als esthetiek.

Slib en zand. Het begon simpel. De Romeinen brachten de baktechniek naar de Lage Landen, maar na hun vertrek raakte de grootschalige productie in verval tot de wederopstanding in de middeleeuwen. Kloostermoppen waren de eerste reuzen. Handgevormd. Grillig. Deze vroege stenen werden gebakken in veldovens, tijdelijke constructies van ongebakken stenen waarbij het vuur er simpelweg onderdoor werd gestookt. Dit leidde tot enorme kwaliteitsverschillen binnen één baksel; de stenen dicht bij het vuur waren bijna gesmolten, de buitenste stenen nauwelijks gaar.

De echte technische omslag kwam pas laat in de negentiende eeuw. De mechanisering drong door. Waar de strengperssteen opkwam als het strakke, industriële antwoord op de woningnood, bleef de behoefte aan de tactiele esthetiek van de handvormsteen bestaan. Architecten wilden karakter. In de vroege twintigste eeuw ontwikkelde de machinebouw technieken om de menselijke worp na te bootsen. De 'handvormmachine' verving de werper aan de tafel. Deze machines konden de klei met precies de juiste impuls in de bezande vormbakken smijten om die typische plooien te behouden. Een paradox in de bouwgeschiedenis: we automatiseerden de onvolmaaktheid. De introductie van de ringoven en later de tunneloven zorgde er vervolgens voor dat deze 'ambachtelijke' stenen eindelijk aan moderne technische eisen konden voldoen zonder hun ziel te verliezen.

• https://www.wienerberger.be/gevel/inspiratie/soorten-gevelstenen.html
• https://nl.wikipedia.org/wiki/Handvormsteen
• https://www.joostdevree.nl/shtmls/handvormsteen.shtml
• https://www.joostdevree.nl/shtmls/baksteen_algemeen.shtml
• https://www.sleiderink.nl/bouwmaterialen/metselstenen/handvorm-metselstenen
• https://www.rijswaard.nl/informatie/het-proces/
• https://www.joostdevree.nl/bouwkunde2/baksteen_algemeen.htm