Hanekam

Het oogt als een strakke horizontale afsluiting, maar schijn bedriegt bij de hanekam. In feite praten we over een rollaag waarbij de stenen onder een hoek staan, wijzend naar een denkbeeldig middelpunt ver onder de kozijnopening. Vaklui gebruiken dit type siermetselwerk om de druk van het bovenliggende metselwerk op te vangen en zijdelings af te voeren naar de penanten. Vooral bij historische gevels en authentieke renovaties is de hanekam een bepalend gezichtsbepalend element. De stenen aan de buitenzijden hellen het sterkst, terwijl de middelste steen — de sluitsteen — kaarsrecht staat. Het is een technisch hoogstandje dat esthetiek combineert met constructieve logica.

De realisatie vangt aan bij de formeel. Een tijdelijke houten mal. Deze ondersteuning wordt exact waterpas tussen de penanten gefixeerd om het gewicht van de natte mortel en de stenen op te vangen. Men bepaalt eerst een rotatiepunt dat zich ver onder de gevelopening bevindt. Vanuit dit virtuele hart worden de stralen uitgezet die de exacte hoek van elke individuele baksteen bepalen. De buitenste stenen vertonen hierbij de sterkste helling. Het metselen gebeurt symmetrisch vanaf beide zijden naar het midden toe. Altijd een oneven aantal.

Omdat de bovenzijde van de hanekam fysiek meer ruimte inneemt dan de onderzijde, verloopt de dikte van de stootvoegen doorgaans van smal naar breed, tenzij de stenen handmatig taps zijn bijgewerkt om een strakke horizontale bovenlijn te forceren. De sluitsteen vormt het sluitstuk. Deze middelste steen staat als enige exact verticaal en wordt als laatste krachtig in de as van de opening aangebracht. Na volledige uitharding van de mortel verwijdert men de formeel. De boogwerking treedt in werking. De constructie draagt nu zelfstandig de bovenliggende lasten naar de flanken van de gevel.

Maatvoering en gelaagdheid

In de basis kennen we de hanekam in verschillende hoogtes, meestal uitgedrukt in de lengte van de gebruikte baksteen. De standaarduitvoering is één steen hoog. Bij monumentale panden of grotere overspanningen ziet men echter vaak de dubbele hanekam. Hierbij worden twee lagen stenen boven elkaar geplaatst, wat de boog niet alleen constructief sterker maakt, maar ook een dwingender visueel accent geeft aan de gevel. Een veelvoorkomende verwarring ontstaat met de 'strek'. Hoewel beide horizontaal ogen, is een strek vaak minder hoog en ontbreekt bij eenvoudige strekken soms de karakteristieke schuine profilering van de individuele stenen die de hanekam juist zijn naam geeft.

Esthetische accenten en hybride vormen

Niet elke hanekam bestaat uitsluitend uit baksteen. Juist de combinatie met natuursteen komt veel voor bij de rijkere architectuurstijlen. De sluitsteen — het middelste element — wordt dan uitgevoerd in zandsteen of kalksteen, soms voorzien van een jaartal of ornament. Ook de aanzetstenen op de hoeken van de boog kunnen in afwijkend materiaal worden uitgevoerd om de overgang naar het reguliere metselwerk te markeren.

In de moderne woningbouw is de traditionele, zelfdragende hanekam zeldzamer geworden. Tegenwoordig ziet men vaak de prefab-variant. Dit is een betonnen latei waarop steenstrips in hanekam-verband zijn gelijmd. Visueel nagenoeg identiek. Constructief een totaal ander principe. Waar de klassieke boog drukspanning nodig heeft om te blijven staan, hangt de prefab-versie als een passief element aan de achterliggende constructie. Een wezenlijk verschil in ambacht. De keuze tussen een 'echte' of een 'geplakte' boog bepaalt vaak de authenticiteit van een restauratieproject.

In een negentiende-eeuws herenhuis ziet u de hanekam vaak direct boven de schuiframen. De bakstenen staan in een waaier. De uiterste stenen hellen scherp over naar binnen. Het oogt fragiel, maar de constructie klemt zichzelf vast door de druk van de bovenliggende verdieping. Zodra de voeg tussen de stenen uitspoelt, verliest de boog zijn spanning. U herkent dit aan een verzakte sluitsteen die iets uit het vlak steekt. Bij de renovatie van een monumentale stal komt een ander beeld naar voren. De metselaar plaatst eerst een formeel. Een tijdelijke houten mal met de exacte breedte van de deuropening. Hij tikt de stenen handmatig in het juiste model. De voegen aan de onderzijde zijn flinterdun, bijna koud gestapeld, terwijl ze naar boven toe breder uitlopen. Dit zorgt voor die karakteristieke, strakke horizontale bovenlijn die zo typerend is voor de echte hanekam. In de hedendaagse villabouw ziet de situatie er anders uit. Een prefab latei van gewapend beton wordt boven het kozijn gehesen. Op de voorzijde zijn steenstrips gelijmd in een schuin patroon. Het resultaat bootst de hanekam na. Geen boogwerking. Geen drukspanning naar de penanten. De latei draagt het gewicht, terwijl de 'hanekam' slechts dient als visuele knipoog naar het verleden. Snel en efficiënt, maar zonder de constructieve bezieling van het oude ambacht.

Constructieve veiligheid is geen suggestie maar een wettelijke vereiste. Het Besluit bouwwerken leefomgeving (BBL) stelt strikte eisen aan de stabiliteit van de schil van een gebouw. Omdat een traditionele hanekam een actieve boogconstructie is, valt het ontwerp onder de NEN-EN 1996-serie, beter bekend als Eurocode 6. Deze normering bevat de rekenregels voor metselwerkconstructies onder druk. De constructeur moet hierbij aantonen dat de zijwaartse spatkrachten die de boog genereert, adequaat worden opgevangen door de massa en stijfheid van de aangrenzende penanten.

Bij restauratiewerkzaamheden is de Erfgoedwet de leidende factor. Een monumentale status betekent vaak dat de constructieve methode behouden moet blijven. Het zomaar vervangen van een authentieke, gemetselde hanekam door een prefab variant met steenstrips is in die context meestal niet toegestaan vanwege het verlies aan historische integriteit. De gebruikte materialen moeten bovendien voldoen aan specifieke productnormen: NEN-EN 771 voor de bakstenen en NEN-EN 998 voor de mortelkwaliteit. Prefab lateien met een hanekam-uiterlijk worden in de moderne bouw vaak geleverd onder een KOMO-certificering, wat garanties biedt over de hechting van de strips en de draagkracht van de kern.

Bogen moesten platter. Veel platter. Waar de klassieke rondboog nog alle verticale ruimte in de gevel opeiste, dwong de opkomst van het Hollands classicisme in de zeventiende eeuw tot een radicale versobering van de vorm. Horizontale lijnen werden de wet in het stadsgezicht. De hanekam vulde dit gat; een technisch compromis tussen de zwaartekracht en de esthetische wens voor een rechte latei. In de achttiende eeuw perfectioneerden meester-metselaars de techniek. De stenen werden handmatig taps gehakt of geschuurd om de voegen flinterdun te houden. Ambacht als statussymbool.

Tijdens de negentiende-eeuwse bouwexplosie industrialiseerde de hanekam en werd het een standaardoplossing voor zowel eenvoudige arbeidswoningen als rijkere herenhuizen, vaak uitgevoerd in de kenmerkende waaierstand die we vandaag nog herkennen. De introductie van de stalen latei en het gewapend beton aan het begin van de twintigste eeuw luidde echter het einde in van de hanekam als puur noodzakelijk constructief element. De boog werd decoratie. Wat rest is een visuele verwijzing naar een tijd waarin de metselaar de krachten in de gevel nog met de hand stuurde, een overblijfsel van constructieve logica dat in de moderne prefab-bouw volledig is losgekoppeld van zijn oorspronkelijke functie.