Hijsrad

In de nok van historische pakhuizen en grachtenpanden vind je vaak nog deze imposante houten raderen. Een hijsrad werkt als een mechanische krachtversterker. Door aan een eindloos touw te trekken dat over de brede omtrek van het rad loopt, wordt de centrale as in beweging gezet en gaat de last omhoog. Aan deze as zit een tweede, vaak dunner touw of een ketting die de eigenlijke last draagt. Dit systeem maakte het mogelijk dat een enkele arbeider honderden kilo's aan handelswaar naar de zolderverdiepingen kon takelen. De positie van het rad was cruciaal voor de logistiek. Meestal direct achter een hijsluik of verbonden met een buiten de gevel stekende hijsbalk. Geen motoren, alleen pure spierkracht en een slimme overbrenging.

Handmatige tractie zet de machine in gang. De bediener grijpt het touw dat in de groef van de wielomtrek ligt. Door een constante trekbeweging wordt de centrale as in rotatie gebracht. Deze as fungeert als een lier waarop het hijstouw zich opwikkelt. Krachtsreductie vindt plaats door de grote hefboomarm van het rad. Traagheid is hier een voordeel. De last stijgt gecontroleerd langs de gevelwand terwijl de bediener bovenin het ritme bepaalt.

Trekken en vieren. De cadans van de armen bepaalt de snelheid van de opgaande beweging. Bij zware goederen staan dikwijls meerdere sjouwers aan het touw om de initiële weerstand te overwinnen. Geen motoren, geen complexe overbrengingen. Enkel de wrijving van hout op hout en de spanning op het touwwerk die de krachten verdeelt. Het positioneren van de vracht vereist nauwkeurig roepcontact met de mensen op de kade of de straat. Zodra de last de hoogte van het hijsluik bereikt, wordt deze met een haak naar binnen getrokken. Het rad wordt stilgezet door de tractie te staken en het touw om een bolder of houten pen vast te leggen. De as draait in eenvoudige lagers, waarbij het kenmerkende gepiep van droog hout vaak de enige indicatie is van de geleverde arbeid.

Typen raderen

Het klassieke hijsrad manifesteert zich hoofdzakelijk in twee constructieve vormen: het touwrad en het traprad. Bij het touwrad, de meest voorkomende variant in stedelijke pakhuizen, vindt de aandrijving plaats via een eindloos touw dat in een groef over de buitenomtrek van het wiel loopt. De bediener staat op een vloer en trekt het touw omlaag. Het traprad is beduidend breder. Hierbij lopen een of meerdere personen aan de binnenzijde van het wiel op houten sporten. Deze variant benut het volledige lichaamsgewicht van de loper en levert daardoor aanzienlijk meer koppel voor extreem zware lasten.

Constructieve variaties

Niet elk rad is even groot. De diameter varieert doorgaans tussen de twee en vier meter. Hoe groter het rad, hoe groter de mechanische winst. Soms zijn dubbele raderen toegepast op een gedeelde as om de capaciteit te vergroten of om verschillende overbrengingsverhoudingen te realiseren. In de volksmond wordt vaak gesproken over een 'hijswiel' of 'windasrad', waarbij die laatste term specifiek de nadruk legt op de koppeling tussen het wiel en de centrale trommel waar het hijstouw op windt.

Onderscheid met andere hijsinrichtingen

Een cruciaal onderscheid moet worden gemaakt met de eenvoudige hijsbalk. Een hijsbalk is slechts een uitkragende ligger met een losse katrol zonder eigen overbrenging; de kracht moet hier direct door de gebruiker of een externe lier worden geleverd. Het hijsrad is een integraal onderdeel van de dakconstructie. Ook de windas zonder rad verschilt wezenlijk. Een windas wordt bediend met handvatten (spaken) direct aan de as, wat veel minder hefboomwerking biedt dan de grote straal van een rad. In de late negentiende eeuw ontstonden hybride vormen waarbij houten raderen werden versterkt met gietijzeren naven of assen, een overgangsfase voordat de elektrische lier de overhand nam.

Stel je de zolder van een Amsterdams grachtenpand voor. Een sjouwer pakt het dikke, harige touw vast dat langs de muur naar beneden hangt. Met krachtige halen trekt hij het touw omlaag, terwijl buiten boven de gracht een zware kist met specerijen langzaam omhoog komt. Het rad boven zijn hoofd draait gestaag; elke omwenteling brengt de last een stukje dichter bij het hijsluik. De as piept. Het hout werkt. Zodra de kist de juiste hoogte bereikt, trekt zijn collega de last met een haak naar binnen, precies over de drempel van de zolder. De sjouwer zet zijn hakken schrap en houdt het touw strak om de beweging te fixeren.

In een groter pakhuis aan de IJssel werkt het anders. Hier is geen sprake van trekken met de armen, maar van lopen. In een breed traprad, een variant van het hijsrad, stapt een man op de houten sporten aan de binnenzijde van de trommel. Het is een tredmolen. Door simpelweg te blijven lopen, alsof hij een trap beklimt die nooit eindigt, zet zijn lichaamsgewicht het enorme wiel in beweging. Hij hijst hiermee moeiteloos balen graan die twee keer zo zwaar zijn als hijzelf. De traagheid van het systeem zorgt ervoor dat de last niet gaat zwiepen; de rotatie is constant en beheerst.

Tijdens een restauratie van een historische molen kom je het rad ook tegen als onderdeel van het luiwerk. De molenaar koppelt het rad aan de draaiende koningsspil van de molen. De wind doet nu het werk. De zakken meel worden door de kracht van de natuur omhoog getakeld, waarbij de molenaar alleen nog maar aan een bedieningstouw hoeft te trekken om de verbinding te activeren. Hier fungeert het hijsrad als de schakel tussen de brute kracht van de wieken en de verticale logistiek in het binnenwerk.

Het hijsrad bevindt zich nagenoeg altijd in een context van historisch vastgoed, waardoor de Erfgoedwet het primaire juridische kader vormt. Monumentenstatus betekent behoudsplicht. Het verwijderen of ingrijpend aanpassen van een dergelijke mechaniek is strikt vergunningplichtig. Voor raderen die functioneel blijven, zoals bij molens of museumlocaties, gelden de bepalingen uit het Arbeidsomstandighedenbesluit. Artikel 7.18 richt zich specifiek op hijs- en hefwerktuigen. Hierin staat dat de installatie veilig moet zijn en periodiek gekeurd dient te worden door een deskundige instantie.

Bij antieke houten constructies levert dit vaak een direct spanningsveld op met moderne veiligheidseisen. Certificering van de touwen en een statische berekening van de asophanging zijn vaak noodzakelijke stappen om de veiligheid voor bedieners en omstanders te garanderen. Er is geen specifieke NEN-norm voor handbediende houten hijsraderen uit de zeventiende eeuw, maar de algemene zorgplicht voor arbeidsmiddelen blijft onverminderd van kracht. In de praktijk betekent dit dat een rad dat uitsluitend als decoratie dient, vrijgesteld is van de strengste keuringen, mits de constructie geen gevaar oplevert voor de stabiliteit van het gebouw.

Romeinse techniek als basis. De fundamentele principes van het hijsrad stammen uit de klassieke oudheid, waar de Grieken en Romeinen al gebruikmaakten van grote houten raderen om zware bouwmaterialen voor tempels en aquaducten te verplaatsen. Vitruvius documenteerde deze machines uitvoerig. In de middeleeuwen vond een vertaalslag plaats naar de commerciële sector. Havensteden in het Hanzegebied kregen te maken met een groeiende overslag van goederen. Pakhuizen groeiden de hoogte in door ruimteschaarste binnen de stadsmuren en de noodzaak voor verticale logistiek dreef de technische innovatie.

De zeventiende eeuw markeerde het absolute hoogtepunt in de Nederlandse bouwkunst. Grachtenpanden in steden als Amsterdam en Dordrecht werden standaard uitgerust met een hijsinrichting in de kapconstructie. Het was pure noodzaak. Steile, smalle trappen maakten het intern transporteren van handelswaar onmogelijk. Het hijsrad werd hiermee een integraal onderdeel van de dakconstructie, vaak direct gekoppeld aan de hijsbalk die buiten de gevel stak. Er ontstond een gestandaardiseerd ontwerp waarbij eikenhout de voorkeur genoot vanwege de enorme trek- en drukkrachten die op de as vrijkwamen.

Tijdens de industriële revolutie veranderde het speelveld. Spierkracht verloor terrein aan stoom en later elektriciteit, maar het houten rad bleef verrassend lang in gebruik vanwege de eenvoud en de lage onderhoudskosten. De overgang naar gietijzeren onderdelen in de negentiende eeuw was een tussenstap. In veel historische panden zijn deze raderen blijven hangen nadat ze hun functie verloren. Ze werden simpelweg niet gedemonteerd omdat ze constructief vaak verbonden waren met de kapspanten. De mechanische evolutie stopte pas echt toen de elektrische lier compact genoeg werd om de zolders over te nemen.

• https://www.cultureelerfgoed.nl/binaries/cultureelerfgoed/documenten/publicaties/2018/01/01/bouwhistorische-vondsten-in-het-interieur/bouwhistorische_vondsten_in_het_interieur.pdf
• https://www.joostdevree.nl/shtmls/hijsrad.shtml
• https://www.encyclo.nl/begrip/hijsrad