Hondsoren

De term hondsoren is een tweekoppig begrip in de bouwwereld. Enerzijds betreft het een specifieke vouwtechniek uit de loodgieterij, anderzijds een cruciaal constructieonderdeel in de molenbouw. Bij metalen dakgoten van zink, lood of koper ontstaat een hondsoor door de hoek van de opstand behoedzaam om te vouwen in plaats van in te snijden en te solderen. Dit is puur vakmanschap. Door het metaal te plooien blijft de materiaaldikte overal gelijk. Er is simpelweg geen soldeernaad die door thermische werking kan scheuren. In de molenbouw, vooral bij achtkante molens en wipmolens, fungeren hondsoren als robuuste schoren of halfkruisen. Ze zitten tussen de verticale stijlen en het horizontale boventafelement geklemd om de krachten van de draaiende kap op te vangen.

Koude vervorming in de installatietechniek

In het loodgieterswerk begint het proces bij het exact aftekenen van de vouwlijnen op de vlakke zink- of koperplaat. De vakman maakt hierbij geen gebruik van de schaar om de hoeken in te snijden. In plaats daarvan wordt het metaal met een plooitang of een houten klosje voorzichtig in model gedwongen. Het overtollige materiaal in de hoek wordt naar buiten gedrukt. Deze driehoekige flap, de eigenlijke hondsoor, wordt vervolgens strak tegen de opstaande zijde van de goot aan geklopt. Het materiaal vloeit niet maar vouwt. De dikte van het metaal blijft constant. Omdat er geen hitte aan te pas komt, blijft de moleculaire structuur van het basismateriaal intact. De hoekverbinding is direct waterdicht zonder dat er een druppel vloeimiddel of soldeertin nodig is.

Constructieve plaatsing in de molenbouw

Bij de montage van hondsoren in een molenconstructie staat de overdracht van mechanische krachten centraal. De uitvoering betreft hier het diagonaal inklemmen van zware houten balken. Deze schoren worden tussen de verticale stijlen en het horizontale boventafelement aangebracht. Men meet de hoeken ter plaatse in om een naadloze aansluiting te garanderen. Vaak wordt er gewerkt met een半houtse verbinding of een inkeping in het tafelement waar de schoor precies in valt. Alles draait om de druk. De verbinding moet zo strak zitten dat de trillingen van de draaiende kap de constructie niet uit het lood slaan. De hondsoren fungeren hier als de ruggengraat van het achtkant. Soms worden ze geborgd met houten pennen of zware bouten, maar de passing bepaalt de uiteindelijke stabiliteit. Een fractie speling is onacceptabel.

In de zink- en koperbewerking maken we onderscheid tussen de binnenwaartse en buitenwaartse vouw. Meestal ligt de flap van de hondsoor aan de buitenzijde van de gootopstand. Dit voorkomt dat vuil achter de vouw blijft haken. Het is puur een kwestie van esthetiek en stroming. Een wezenlijk verschil bestaat met de 'verstekhoek'. Waar een verstekhoek wordt ingesneden en gesoldeerd, blijft de hondsoor één geheel. Geen zwakke plekken. De materiaaldikte blijft constant over de hele hoek. Bij loodwerk spreken we minder vaak over hondsoren; lood is te zacht en wordt meestal 'opgeklopt' of 'gedreven' om een hoek te vormen. De hondsoor is echt het domein van de hardere non-ferro metalen zoals titaanzink.

Constructief gezien kent de molenbouw verschillende configuraties voor deze diagonale versterkingen. De enkelvoudige hondsoor is een solitaire schoor tussen stijl en tafelement. Simpel. Doeltreffend. Wanneer twee hondsoren elkaar kruisen in een vak van het achtkant, spreken we officieel van een veldkruis of een kruisverband. De hondsoor is dan de individuele ligger binnen dat verband. Er is vaak verwarring met korbeels. Een korbeel ondersteunt echter primair een horizontale balk om doorbuiging te voorkomen. De hondsoor is er voor de zijdelingse stabiliteit. Voor het opvangen van de torsie die de draaiende wieken veroorzaken. In wipmolens zijn ze vaak korter en gedrongen. Bij grote stellingmolens kunnen ze meters lang zijn. Het houtgebruik varieert van eiken tot grenen, afhankelijk van de benodigde drukvastheid.

Denk aan een monumentale stadsvilla waar een nieuwe zinken mastgoot wordt geplaatst. De loodgieter staat voor een uitdagende hoek. In plaats van de schaar te pakken en een zwakke soldeerverbinding te riskeren, kiest hij voor de vouwmethode. Met een houten blokje en een plooitang dwingt hij het titaanzink in een strakke bocht. Aan de buitenzijde van de goot verschijnt die typische driehoekige flap. Een hondsoor. Geen hitte, geen vloeimiddel. Gewoon koud vervormd vakmanschap. De hoek is nu sterker dan de rest van de goot; hij kan ongehinderd krimpen en uitzetten zonder ooit te gaan lekken.

Stabiliteit in de molenkap

Hoog in het houten achtkant van een korenmolen zie je de hondsoren op een heel andere schaal. Tijdens een zware storm beukt de wind op de wieken. De enorme krachten worden via de kap overgebracht op de constructie. Hier zie je de houten hondsoren hun werk doen. Ze zitten diagonaal klem tussen de stijlen en het horizontale boventafelement. Geen spijkers. Puur een loepzuivere passing. Je ziet hoe de druk van de draaiende kap de houten balken in hun inkepingen perst. Zonder deze schuine verbindingen zou de molen simpelweg torderen en uit elkaar worden getrokken. Het is het verschil tussen een stabiel monument en een krakend kaartenhuis. In een wipmolen kom je ze vaak tegen als korte, dikke verbindingen die de onderbouw verstijven.

• Een dakdekker die een koperen bakgoot zet zonder de hoeken te solderen.
• De molenmaker die met een beitel een inkeping kapt voor een eiken schoor.
• Een zinkwerker die een waterkering vouwt bij een dakkapel.

Waterdichtheid is geen keuze. Het Besluit Bouwen Leefomgeving (BBL) stelt strikte eisen aan de afvoer van hemelwater, waarbij de constructieve integriteit van goten gewaarborgd moet blijven onder wisselende weersomstandigheden. De techniek van de hondsoor sluit hier direct op aan. Volgens de NEN-EN 612 moeten metalen dakgoten voldoen aan specifieke mechanische eigenschappen en afmetingen, waarbij koude vervorming zoals de hondsoor wordt gezien als een superieure methode om thermische spanningen op te vangen. Geen soldeernaden betekent simpelweg minder risico op lekkage door krimp en uitzetting. Vakrichtlijnen van organisaties zoals de Nederlandse Vereniging van Loodgieters (NVL) benadrukken het belang van deze techniek bij monumentale panden. Het gaat om duurzaamheid. Een gevouwen hoek gaat vaak decennia langer mee dan een gesoldeerde variant.

Restauratie is precisiewerk. Bij werkzaamheden aan historische molens is de Erfgoedwet het leidende kader voor het behoud van de oorspronkelijke constructie-elementen. De hondsoren in een molen vallen onder de richtlijnen voor historische houtconstructies. Specifiek de Uitvoeringsrichtlijn (URL) 4001 voor het herstel van houten constructies schrijft voor dat verbindingen op authentieke wijze moeten worden hersteld. Passingen moeten naadloos zijn. Speling in een hondsoor kan leiden tot gevaarlijke torsie in het achtkant. Dit raakt direct de constructieve veiligheidseisen uit het BBL voor bestaande bouw. Een molenmaker moet kunnen aantonen dat de stabiliteit gewaarborgd blijft. Geen schroeven of bouten kunnen een slecht passende schoor redden. De krachten zijn simpelweg te groot.

De techniek van de hondsoor in de metaalbewerking kwam op tijdens de grootschalige introductie van gewalst zink en koper in de 19e eeuw. Voorheen werd lood voornamelijk gedreven of opgeklopt. Zink werkt echter anders. Het is brosser. Solderen was destijds een ambachtelijk proces met wisselende kwaliteit en de thermische werking van lange goten veroorzaakte vaak scheuren in de starre soldeernaden. De hondsoor ontstond als een mechanische oplossing voor dit probleem. Een antwoord op falende verbindingen. Door het materiaal te vouwen in plaats van te onderbreken, bleef de integriteit van de plaat gewaarborgd. Met de komst van titaanzink in de 20e eeuw verfijnde de techniek zich verder. De materiaaleigenschappen lieten een strakkere vouw toe. Geen haarscheuren meer. Het vakmanschap verschoof van het hanteren van de soldeerbout naar de beheersing van de plooitang.

In de molenbouw is de hondsoor onlosmakelijk verbonden met de transitie van de standerdmolen naar de complexere achtkante bovenkruier in de 16e eeuw. Draaiende kappen vereisten een stijf boventafelment. De winddruk op het wiekenkruis veroorzaakt enorme torsiekrachten. De hondsoor ontwikkelde zich hierbij als een gespecialiseerde variant van de diagonale schoor. Waar het korbeel primair verticale lasten ondersteunt, focust de hondsoor op de zijdelingse stabiliteit van de hoofdconstructie. In de 17e-eeuwse bloeitijd van de Nederlandse molenbouw werd deze constructievorm de standaard. Het verving simpelere houtverbindingen die de dynamische belasting van grotere vluchten niet langer konden opvangen. Passingen werden nauwer. De verbinding evolueerde van een grove ondersteuning naar een loepzuiver ingemeten onderdeel van de ruggengraat van het achtkant.

• https://www.joostdevree.nl/shtmls/hondsoren.shtml
• https://www.slideshare.net/slideshow/basiscursus-in-t-kort-2pdf/258704564
• https://www.encyclo.nl/begrip/goten_(delen_van_de_wegkant
• https://gildevanmolenaars.nl/f/files/download/opleidingen/lesmateriaal/bibliotheek/informaties/inf12-informatie-xii-wipmolen-en-achtkant.pdf
• https://nl.wikipedia.org/wiki/Kardoes_(windmolen
• https://www.joostdevree.nl/shtmls/letter_h.shtml
• https://www.stichtingerm.nl/doc/P069 URL 2005 Bijlage 6 Herstelmaatregelen 201106 (wijz 201222
• https://www.joostdevree.nl/bouwkunde2/jpgg/goot_32_dakgoot_allerlei_dakgoten_rv01_k_boeder.pdf
• https://www.scribd.com/doc/51790675/dakgoten-les
• https://www.molens.nl/ontdek-molens/alle-molens/de-skarrenmoune-te-scharsterbrug