In-kep

Bij het vervaardigen van houten kozijnen en deuren vormt de in-kep de cruciale interface waar mechanica en houtwerk samenkomen. Het gaat hier niet simpelweg om het wegnemen van materiaal, maar om het creëren van een passing die zowel de esthetiek als de mechanische werking van het element waarborgt. Een vakkundig aangebrachte inkeping voorkomt dat schroeven onder onnodige spanning staan of dat onderdelen gaan wringen bij schommelingen in de luchtvochtigheid. In de moderne werkplaats geschiedt dit proces vaak via CNC-gestuurde freesmachines voor een constante tolerantie, hoewel op de bouwplaats de beitel nog altijd onmisbaar blijft voor de fijnmechanische correctie tijdens de montage.

De realisatie van een in-kep start bij de exacte overdracht van de hardware-afmetingen naar het houten oppervlak. Eerst vindt de positionering plaats. Hierna volgt de verspaning. Terwijl in de machinale houtbewerking de diepte-instelling van de freesmachine de mate van verzinking bepaalt, vraagt het handmatig uitsteken om een constante controle van de bodemvlakheid om wringen van het hang- en sluitwerk te elimineren. In een industriële setting sturen algoritmes de freeskoppen aan. Deze machines verwijderen het hout tot op de voorgeschreven diepte binnen zeer krappe toleranties. Bij handmatige montage op locatie snijdt de vakman vaak eerst de contouren in. Dit voorkomt uitscheuren van de houtvezels langs de randen. Het materiaal binnen de markering wordt vervolgens stapsgewijs weggehaald. De bodem moet volkomen vlak zijn. Een oneffen ondergrond leidt onherroepelijk tot een scheve montage van het beslag. Soms blijven bij machinale bewerking ronde hoeken achter door de radius van de frees. Deze worden handmatig rechtgestoken voor een zuivere passing. Het eindresultaat toont een onderdeel dat volledig gelijk ligt met het omringende materiaal.

In de praktijk worden termen als krozing, uitsparing en in-kep vaak door elkaar gebruikt, maar technisch gezien bestaan er subtiele verschillen. Een krozing is de meest specifieke variant; dit is de in-kep die uitsluitend bedoeld is voor de bladen van scharnieren. Wanneer men spreekt over de ruimte voor een sluitplaat of de voorplaat van een slot, hanteert de vakman vaak de term infrezing. Het is essentieel om de in-kep niet te verwarren met een 'keep'. Een keep is doorgaans een constructieve inkeping in zware houten balken, zoals bij een spant of gording, bedoeld voor de hout-op-hout verbinding. De in-kep daarentegen is decoratief-functioneel en dient enkel als 'nest' voor extern beslag.

Verschijningsvormen naar geometrie

De vorm van de in-kep wordt gedicteerd door het te monteren onderdeel en de gebruikte gereedschappen. We onderscheiden hierin twee hoofdvormen:

• Rechthoekige in-kep: De klassieke variant met scherpe hoeken. Deze vereist na het machinaal frezen altijd handmatig nawerk met de vermorselbeitel omdat een freesbeitel van nature een ronde hoek (radius) achterlaat.
• Radius in-kep: Specifiek ontworpen voor moderne productie. Hierbij hebben de hoeken van de uitsparing de exacte ronding van de frees. Het bijbehorende beslag, zoals modern scharnierwerk, heeft vaak afgeronde hoeken om naadloos in deze machinale uitsparing te passen zonder extra handelingen.

Bij complexe elementen zoals een meerpuntssluiting spreken we van een samengestelde in-kep. Dit is een ondiepe, langgerekte uitsparing over de gehele lengte van de deur voor de strip, gecombineerd met diepere lokale uitsparingen voor de eigenlijke slotkasten en haken. De dieptevariatie binnen één bewerking maakt dit type technisch uitdagender dan een enkelvoudige krozing.

De onzichtbare overgang bij hang- en sluitwerk

In de dagelijkse bouwpraktijk kom je de in-kep overal tegen waar metaal en hout elkaar raken zonder dat er hoogteverschillen mogen ontstaan. Een klassiek voorbeeld is de montage van een stompe binnendeur. Zonder in-kep zouden de bladen van de scharnieren bovenop het hout liggen. Het resultaat? Een enorme kier tussen de deur en het kozijn waardoor de deur nooit goed zal sluiten. Door een in-kep te maken, zinkt het scharnierblad weg. De dichte deur vertoont nu slechts een minimale, gelijkmatige naad.

Bij de installatie van een sluitplaat in een kozijn is de in-kep eveneens onmisbaar. Een opgeschroefde plaat zou de dagschoot van het slot blokkeren of het schilderwerk beschadigen bij elke beweging. De vakman freest een ondiepe uitsparing. De plaat ligt daarna 'vlaksluitend'. De dagschoot glijdt zonder weerstand in de opening. Het beslag vormt één geheel met het kozijn.

Radius versus strakke hoeken

Kijk eens naar de hoeken van een scharnier in een modern nieuwbouwhuis. Vaak zijn deze afgerond. Dit is een direct gevolg van de gebruikte techniek. Een bovenfrees laat door de draaiende beweging van de beitel altijd een ronde hoek (radius) achter in de in-kep. Om tijd te besparen, kiest men dan voor beslag dat exact diezelfde ronding heeft. In monumentale panden zie je daarentegen vaak messcherpe, rechte hoeken. Hier is de in-kep na het frezen met een scherpe handbeitel handmatig nagelevert. Dat is puur vakmanschap voor een authentieke uitstraling.

De strip van de meerpuntssluiting

Bij moderne achterdeuren loopt vaak een metalen strip over de gehele hoogte van de deurzijde. Dit is de voorplaat van de meerpuntssluiting. Hier zie je een langgerekte in-kep. Deze is slechts enkele millimeters diep, maar moet over een lengte van ruim twee meter kaarsrecht zijn. Een minieme afwijking zorgt ervoor dat de strip gaat golven of dat de deur klemt in de sponning. Hier komt de precisie van een freesmal of CNC-machine volledig tot zijn recht.

Integriteit en brandveiligheid

De fysieke realiteit van een in-kep raakt direct aan de prestatie-eisen uit het Besluit bouwwerken leefomgeving (BBL). Vooral bij brandwerende scheidingen is de uitvoering kritiek. Een in-kep vermindert lokaal de resterende materiaaldikte van een deurblad of kozijnstijl. Volgens de NEN 6069 moet de brandwerendheid van het gehele element gewaarborgd blijven. Te diep frezen is fataal. Fabrikanten van gecertificeerde deuren schrijven daarom exact voor welke maximale afmetingen een in-kep mag hebben. Vaak is het gebruik van opschuimende materialen (intumescent) achter de voorplaat of in de krozing verplicht om het verlies aan houtmassa te compenseren. Zonder deze voorziening vervalt de brandcertificering van het bouwdeel.

Inbraakwerendheid en de Wkb

Inbraakpreventie vormt een tweede juridisch-technisch kader waarin de in-kep een hoofdrol speelt. Voor het verkrijgen van het Politiekeurmerk Veilig Wonen (PKVW) is montage conform de SKG-richtlijnen en NEN 5096 noodzakelijk. De in-kep voor een sluitkom of meerpuntssluiting moet nauwsluitend zijn. Overmatige speling verzwakt de constructie. Het maakt de weg vrij voor inbraakmethodes zoals de 'gaatjesboorder' of het forceren met een koevoet. Onder de Wet kwaliteitsborging voor het bouwen (Wkb) moet de aannemer kunnen aantonen dat het hang- en sluitwerk volgens de fabrieksvoorschriften is gemonteerd. De in-kep is hierbij de bewijslast. Een slordige uitsparing geldt dan als een technisch gebrek met juridische gevolgen voor de oplevering.

Hout moet wijken voor metaal. Dat was eeuwenlang de harde realiteit in de timmerwerkplaats. In de vroege bouwgeschiedenis was de in-kep een zeldzaamheid, simpelweg omdat beslag zoals duimen en zware gehengen bovenop het hout werden gespijkerd. De constructie was robuust maar onverfijnd. Pas toen de burgerlijke architectuur in de achttiende en negentiende eeuw om strakkere esthetiek vroeg, begon de opmars van het verzonken scharnier. De timmerman hakte met handbeitels millimeter voor millimeter weg. Dit was een traag proces. Elke in-kep was uniek en afgestemd op het handgesmede beslag van die specifieke deur.

De industriële revolutie bracht standaardisatie. Fabrieksmatig geproduceerd hang- en sluitwerk vereiste uniforme uitsparingen. De introductie van de elektrische bovenfrees in de twintigste eeuw markeerde een technisch kantelpunt. Handwerk werd machinekracht. In plaats van individueel hakwerk kwamen er mallen. Hiermee kon een vakman sneller en accurater werken, al bleef de fysieke inspanning op de bouwplaats aanzienlijk. De grootste verschuiving vond echter plaats aan het eind van de vorige eeuw. De opkomst van de CNC-technologie in de timmerindustrie verplaatste de in-kep van de bouwplaats naar de fabriekshal. Waar de vakman vroeger op gevoel de diepte bepaalde, stuurt nu een algoritme de frees aan. De toleranties krompen van millimeters naar tienden van millimeters. Vandaag de dag is de in-kep geen incidentele handeling meer, maar een integraal onderdeel van een geautomatiseerd productieproces waarbij de menselijke hand pas in de laatste montagefase nog een rol speelt.

• https://anw.ivdnt.org/article/directeur