Jaloezie

De jaloezie is een technisch instrument voor daglichtbeheer binnen de gebouwschil. In tegenstelling tot statische zonwering biedt dit systeem de mogelijkheid om invallend licht te reflecteren naar het plafond, waardoor diepere zones in een kamer natuurlijk verlicht worden zonder hinderlijke schittering op beeldschermen. Het pakket aan lamellen kan volledig worden opgetrokken. Hierdoor blijft de vrije doorgang of het uitzicht gewaarborgd. In de professionele bouwsector wordt bij de keuze voor jaloezieën gekeken naar de lamelbreedte, waarbij 50 mm vaak de standaard is voor grotere raampartijen vanwege de visuele rust en mechanische stabiliteit. Bediening varieert van handmatige trekkoorden tot geavanceerde elektrische aandrijvingen.

Mechanische verankering vormt de basis voor de montage van jaloezieën. De dragende bovenrail wordt met klemsteunen of schroefbeugels direct tegen de bouwkundige ondergrond bevestigd. Dit gebeurt doorgaans 'in de dag', tussen de muren, of 'op de dag' tegen de wand of het plafond. De bovenbak herbergt het volledige mechanisme. Een centrale as stuurt de ladderkoorden of ladderbanden aan. Deze koorden fixeren de onderlinge afstand tussen de lamellen. Door de as te verdraaien, kantelen de lamellen synchroon om hun lengteas. Dit proces reguleert de lichtinval en de mate van privacy. Het ophalen van het systeem geschiedt via ophaalkoorden die door verticale perforaties in de lamellen lopen. Het gehele lamellenpakket stapelt zich hierbij op direct onder de bovenrail. Bij elektrische systemen neemt een buismotor deze functies over. Integratie vindt dan dikwijls plaats binnen een centraal gebouwbeheersysteem. Sensoren corrigeren de stand van de lamellen op basis van de actuele zonkracht en de invalshoek van het licht. Bij brede raampartijen wordt de bovenbak op meerdere punten ondersteund om doorbuiging van de mechanische as te voorkomen.

De horizontale jaloezie domineert de markt. Slank aluminium bepaalt vaak het beeld in de utiliteitsbouw. Het is licht. Corrosiebestendig ook. Hout en bamboe zijn zwaarder en brengen textuur in een interieur, waarbij de lamelbreedte vaak oploopt tot 50 of zelfs 65 millimeter voor een robuuste uitstraling. Verticale lamellen vormen een specifieke variant. In de volksmond vaak simpelweg 'lamellen' genoemd. Ze zijn technisch gezien ideaal voor grote glaspartijen en schuifpuien omdat ze minder stof vangen en de verticale lijn van een ruimte benadrukken. Kunststof lamellen, veelal van PVC, zijn de budgetvriendelijke optie. Ze zijn vochtbestendig en daarmee geschikt voor sanitaire ruimtes, hoewel ze bij grote overspanningen sneller doorbuigen dan hun metalen tegenhangers.

Bouwfysisch gezien zijn buitenjaloezieën, ook wel raffstores genoemd, superieur aan binnenzonwering. Ze blokkeren de zonne-energie voordat deze het glas passeert. Dit reduceert de koellast van een gebouw aanzienlijk. De constructie is zwaarder. Denk aan geëxtrudeerd aluminium en stevige zijgeleiding via staaldraad of aluminium profielen om windbelasting te weerstaan. Binnenjaloezieën focussen meer op lichtwering en privacy. Een specifiek type is de 'MegaView'-variant, waarbij lamellen bij het kantelen per twee op elkaar stapelen voor een groter doorkijkeffect. Perforatie is een andere technische optie; microscopisch kleine gaatjes in de lamellen laten diffuus licht door terwijl de directe inkijk beperkt blijft.

Vaak ontstaat er verwarring met shutters. Het verschil is fundamenteel. Shutters zitten vast in een omlijstend frame en worden als een luik geopend. Een jaloezie hangt vrij en wordt opgetrokken. Ook de term 'Luxaflex' wordt vaak onterecht als generieke naam gebruikt. Het is echter een merknaam. Bij de specificatie in bestekken is het essentieel om te differentiëren tussen ladderkoorden en ladderbanden. Ladderbanden zijn breder, zichtbaar op de lamel en hebben naast een technische ook een decoratieve functie. Ze bedekken de ponsgaten van de ophaalkoorden, wat gunstig is voor de verduisteringsgraad. Voor volledige verduistering zijn jaloezieën echter ongeschikt door de inherente lichtkieren tussen de lamellen.

Een kantoorruimte met veel glas op het zuiden. De zon staat laag. Geperforeerde aluminium lamellen breken het felle licht. De werknemer behoudt het contact met buiten, maar de hinderlijke schittering op het beeldscherm verdwijnt volledig. Functioneel en strak. Een slimme toepassing van lichtwering zonder verlies van uitzicht.

Of kijk naar de badkamer. Hier kiest de vakman voor jaloezieën gemonteerd met klemsteunen op het draai-kiepraam. Geen gaten in de kostbare kunststof profielen. PVC-lamellen die bestand zijn tegen condensatie en opspattend water. Snel schoon te maken. De privacy blijft gewaarborgd, zelfs als het raam in de kiepstand staat.

In de utiliteitsbouw zien we de koppeling met gebouwautomatisering. Buitenjaloezieën die bij een vooraf ingestelde lichtsterkte automatisch kantelen. De koellast van het gebouw daalt direct. Geen oververhitting tijdens de zomermaanden. De installateur controleert de windbeveiliging; bij harde wind trekt het systeem zich automatisch terug in de koof.

Bij een interieurproject in een herenhuis vallen de brede houten lamellen op. 50 millimeter breed. Ladderbanden dekken de ophaalkoorden af voor een klassieke uitstraling. Vaak gemonteerd in een bouwkundige koof voor een naadloze afwerking met het plafond. Het oog wil ook wat. De bediening is geïntegreerd in het domoticasysteem voor maximaal comfort.

Veiligheid van bedieningsmechanismen

Loshangende koorden vormen een risico. Verstikkingsgevaar bij jonge kinderen leidde tot de aanscherping van de Europese norm NEN-EN 13120. Deze regelgeving is bindend voor alle binnenzonwering. De lengte van trekkoorden en kettingen is strikt aan banden gelegd. Bij een montagehoogte van 2,50 meter mag de lus vaak niet langer zijn dan één meter vanaf de vloer gemeten. Montage van koordspanners of breekmechanismen is geen keuze maar een verplichting voor de installateur. Fabrikanten moeten bovendien specifieke waarschuwingstags aan het product bevestigen. Veiligheid dicteert hier de technische uitvoering.

BBL en thermisch comfort

Het Besluit bouwwerken leefomgeving (BBL) stelt eisen aan de brandklasse van materialen in vluchtwegen en publieke ruimtes. Jaloezieën van aluminium of specifiek behandeld hout moeten voldoen aan de vlamoverslag- en rookontwikkelingsnormen. Vaak wordt hierbij getoetst aan de Europese brandklasse volgens EN 13501-1. Naast veiligheid speelt bouwfysica een rol. Buitenjaloezieën zijn een integraal onderdeel van de energieprestatieberekening (BENG). Ze beperken de koellast en beïnvloeden de TOjuli-indicator direct. Dit voorkomt oververhitting zonder de inzet van actieve koeling. Voor de mechanische stabiliteit van buitensystemen is de norm NEN-EN 13659 relevant; deze bepaalt de windweerstandsklassen waaraan het systeem moet voldoen bij montage aan de gevel.

De naam verraadt de sociale oorsprong. Jaloersheid. Frans: jalousie. Het concept? Zien zonder gezien te worden. In de achttiende eeuw verschenen de eerste houten varianten in de Europese architectuur, overgewaaid via Venetië uit het Nabije Oosten. De term 'Venetian blinds' herinnert daar nog aan. Edward Beran legde in 1769 in Londen de basis. Patent op verstelbare lamellen. Hout domineerde. Zware constructies met dikke ladderbanden die de tand des tijds moesten doorstaan.

De industriële omslag volgde pas echt na 1945. Aluminium verving hout. Lichter, dunner en goedkoper te produceren in grote volumes. De introductie van de aluminium jaloezie in 1946 markeerde een technisch kantelpunt. De lamelbreedte kromp. De mechaniek verfijnde. In de wederopbouwperiode en de opkomst van de moderne kantoorflat werd de jaloezie een standaardonderdeel van de geveltechniek. Geen decoratie meer. Pure functionaliteit voor de massa.

Regulering dreef de laatste decennia de innovatie. Waar het vroeger enkel om privacy ging, dwingen huidige energienormen zoals de BENG tot geavanceerde zonweringsoplossingen. De jaloezie is getransformeerd. Van een simpel touwtje aan een houten lat naar computergestuurde systemen. Soms zelfs geïntegreerd in de spouw van dubbel glas of als robuuste buitenjaloezieën die windsnelheden van 20 meter per seconde trotseren. De techniek volgt de bouwfysica. Altijd.

• https://www.joostdevree.nl/shtmls/jaloezie.shtml