Jugendstil

De Jugendstil, in andere regio's vaak Art Nouveau genoemd, markeerde een radicale breuk met het negentiende-eeuwse historisme. Architecten wilden niet langer teruggrijpen op de gotiek of de renaissance, maar zochten naar een vormentaal die paste bij de moderne tijd. Het draait om het totaalkunstwerk. Alles, van de fundering tot de deurkruk, moet in harmonie zijn. De stijl is herkenbaar aan de vloeiende, dynamische lijnen die doen denken aan plantenstengels of de bekende zweepslagslag. In de bouw resulteerde dit in gevels die bijna lijken te leven, met vloeiende overgangen tussen verschillende bouwmaterialen en een sterke nadruk op decoratieve vakmanschap.

De realisatie van Jugendstil-architectuur steunt op de totale verwevenheid van ruwbouw en ornamentiek. Constructieve elementen worden niet weggewerkt, maar juist geëxtraheerd als visueel onderdeel van het ontwerp. Smeedijzeren balkons en consoles worden in de werkplaats tot zweepslagmotieven gevormd om vervolgens op de bouwplaats direct in de draagstructuur te worden verankerd. Staal draagt. Staal siert ook.

Het metselwerk in deze stijl wijkt af van de standaard door de toepassing van verschillende verbanden en materialen binnen één gevelvlak. Men combineert dikwijls verblendsteen met geglazuurde bakstenen om kleuraccenten en patronen aan te brengen die de verticale of horizontale lijnen van het gebouw benadrukken. Voegwerk wordt hierbij uiterst nauwkeurig uitgevoerd; de snijvoeg of knipvoeg komt vaak voor om de strakke, grafische lijnen van de gevel te versterken. Overgangen tussen baksteen en natuursteen, zoals zandsteen of kalksteen, worden vloeiend gemaakt door beeldhouwwerk dat direct in de gevelstenen wordt uitgehakt.

Vensters en deuren vereisen maatwerk. Kozijnen worden vaak uitgevoerd in gebogen vormen, waarbij het houtwerk de contouren van de gevelopening exact volgt. De integratie van glas-in-lood is essentieel; de loodstrips vormen een lijnenspel dat correspondeert met de rest van de architectuur. In het interieur zet deze methode zich voort in de afwerking van trappenhuizen en plafonds. Trapleuningen van gebogen hout vloeien over in gesmede balustrades. Stucwerk op plafonds wordt niet als losse decoratie aangebracht, maar vormt een organisch geheel met de wanden door gebruik te maken van holle overgangen en doorlopende profielen.

Geografische versnippering

Hoewel de onderliggende filosofie van vernieuwing universeel was, verschilt de terminologie per regio. In Nederland en Duitsland spreekt men consequent van Jugendstil, vernoemd naar het Münchense tijdschrift Die Jugend. De Fransen en Belgen hanteren de term Art Nouveau. Engeland spreekt over de Modern Style, terwijl de Italianen het hebben over de Stile Liberty. In Spanje, en specifiek in Barcelona, manifesteerde de beweging zich als het Modernismo. Deze regionale verschillen zijn meer dan louter semantisch; de Spaanse variant leunt zwaar op gotische invloeden, terwijl de Italiaanse variant vaak uitbundiger is in zijn decoratieve smeedwerk.

Twee stromingen

Binnen de architectuur onderscheiden we grofweg twee stromingen die de esthetiek bepaalden. De florale variant is het meest bekend. Hierbij domineren de asymmetrie en de zweepslaglijn. Gebouwen lijken organisch gegroeid, met krullende plantmotieven die over de gevels woekeren. Het is de stijl van Victor Horta en Hector Guimard. De natuur als directe mal.

Hiertegenover staat de geometrische Jugendstil. Deze variant kwam later op en vond zijn oorsprong in de Wiener Secession en de Glasgow School. De lijnen zijn hier strakker. Verticaliteit voert de boventoon. Men gebruikt nog steeds ornamenten, maar deze zijn gevangen in herhaalbare patronen van vierkanten en rechte lijnen. Het is een meer rationele benadering van decoratie. Een brug naar het latere modernisme.

Jugendstil versus Art Deco

Verwarring tussen Jugendstil en Art Deco komt vaak voor. Toch is het onderscheid technisch en visueel groot. Jugendstil viert de natuurlijke imperfectie en de hand van de ambachtsman vóór de Eerste Wereldoorlog. Art Deco volgt daarna en omarmt juist de machine, de luxe van de roaring twenties en de strakke, symmetrische massa. Waar een Jugendstil-kozijn vloeiend buigt, kiest de Art Deco voor de stapeling van geometrische vormen en trapsgewijze verspringingen.

Relatie tot de Arts and Crafts-beweging

De Britse Arts and Crafts-beweging fungeerde als de ideologische wegbereider. Beide stromingen verafschuwden de zielloze fabrieksproductie. Het verschil zit in de vormgeving: Arts and Crafts bleef trouw aan rustieke, vaak middeleeuws aandoende vormen. Jugendstil zocht het in een volledig nieuwe, bijna buitenaardse vormentaal die losstond van het verleden.

Wandelend door een laat-negentiende-eeuwse stadswijk valt een Jugendstil-pand direct op door de bewuste asymmetrie. Waar de buurman kiest voor strakke verticale raamrijen, verspringen hier de borstweringen en raammaten. Een balkon steunt niet op een simpele console; het rust op een smeedijzeren constructie die als een ijzeren stengel uit de gevel lijkt te groeien. Staal draagt, maar staal danst ook. De latei boven een venster is zelden een rechte balk, maar een licht gebogen segmentboog, vaak geaccentueerd met kleurrijke verblendsteen of geglazuurde tegels in contrastkleuren. De gevel is geen statische massa meer.

Kijk naar de pui van een historisch winkelpand. Geen standaard kozijnprofielen. Het mahoniehout volgt de grillige rondingen van het glas, waarbij de glaslatten zelf onderdeel zijn van het ornament. In het portiek tref je vaak tableaus van plateel aan; gestileerde irissen of zwanen die zich over meerdere tegels uitstrekken. De voordeur bevat een smeedijzeren rooster dat meer weg heeft van een wirwar aan wortels dan van een functionele inbraakbeveiliging. Zelfs de messing deurkruk is niet simpelweg gegoten, maar gemodelleerd naar de natuurlijke welving van de hand. Alles vloeit. Niets staat los van de rest.

Vrijwel elk pand in de Jugendstil-stijl wordt tegenwoordig beschermd als erfgoed. De Erfgoedwet vormt hierbij het juridische fundament. Rijksmonumenten en gemeentelijke monumenten zijn aan strikte regels gebonden. De eigenaar heeft een instandhoudingsplicht. Geen keus. Wie de karakteristieke zweepslagmotieven in het smeedwerk wil herstellen of de geglazuurde stenen wil reinigen, moet rekening houden met de monumentale waarden die in de redengevende omschrijving zijn vastgelegd.

De Omgevingswet reguleert de noodzakelijke vergunningen voor wijzigingen aan dergelijke objecten. Een omgevingsvergunning voor een monumentale activiteit is vereist bij vrijwel elke ingreep die het uiterlijk of de structuur beïnvloedt. Denk aan het aanbrengen van isolatie achter die dunne, handgevormde bakstenen gevels. Dat is technisch complex en juridisch gevoelig. De Restauratieladder dient hierbij als leidraad: conserveren heeft altijd de voorkeur boven vervangen. Voor brandveiligheid en constructieve eisen bij herbestemming geldt het Besluit bouwwerken leefomgeving (BBL), waarbij voor monumenten vaak specifieke ontheffingen of maatwerkoplossingen van kracht zijn om de historische integriteit niet aan te tasten door moderne standaardnormen.

De negentiende eeuw verstikte in neostijlen. Architecten waren de eindeloze herhaling van gotische spitsbogen en renaissance-ornamenten zat en zochten een vormentaal die de moderne, industriële tijd werkelijk weerspiegelde. Rond 1890 barstte deze frustratie los in een internationale beweging die de natuur als blauwdruk nam voor de constructie. Het was geen losse decoratie maar een fundamentele herziening van de bouwkunst. IJzer werd opeens zweepslag. Baksteen werd vloeibaar.

De vroege fase, die tot ongeveer 1900 duurde, werd gedomineerd door de florale lijnvoering uit België en Frankrijk, waar pioniers als Victor Horta het ijzeren skelet van woningen durfden te tonen als een organisch vertakt systeem. In Nederland sijpelde deze invloed traag door, aanvankelijk via de toegepaste kunsten en grafische vormgeving, waarna architecten als Gerrit van Arkel en de jonge Berlage de grenzen van het traditionele metselwerk gingen verkennen. Constructies werden lichter en de scheiding tussen drager en versiering vervaagde volledig. Een totale versmelting.

Na de eeuwwisseling verschoof het accent. De uitbundige kronkels maakten plaats voor de strakkere, geometrische abstractie van de Wiener Secession en de Glasgow School, een ontwikkeling die rond 1905 de toon zette voor een meer rationele benadering van de Jugendstil. Deze verschuiving was cruciaal voor de bouwsector; het legde de basis voor de standaardisatie en de strakke ritmiek die we later in het modernisme terugzien. De Eerste Wereldoorlog betekende het abrupte einde van deze kostbare, ambachtelijke droom. De behoefte aan snelle wederopbouw en efficiëntie liet geen ruimte meer voor de arbeidsintensieve detaillering van de Jugendstil, waardoor de stijl na 1914 razendsnel plaatsmaakte voor de zakelijkheid van de Art Deco en de Amsterdamse School.

• https://nl.wikipedia.org/wiki/Jugendstil
• https://www.joostdevree.nl/shtmls/jugendstil.shtml