Keg
Definitie
Een taps toelopend, wigvormig hulpmiddel van hout, kunststof of metaal dat wordt gebruikt voor het klemmen, uitlijnen of splijten van bouwdelen.
Omschrijving
Praktische toepassing en uitvoering
De positionering bepaalt het resultaat. Meestal start het proces bij het handmatig plaatsen van de punt in een naad of voeg. Dan volgt de slag. De hamer drijft de keg aan, waarbij de schuine zijde de voorwaartse kracht direct vertaalt naar een krachtige zijwaartse of verticale drukspanning. Bij precisiewerk zoals kozijnmontage is de techniek verfijnder. Men hanteert daar vaak de dubbele kegmethode. Twee wiggen worden van weerszijden over elkaar heen geschoven. Dit creëert een parallel vlak dat het element omhoog drukt zonder dat het gaat kantelen. Millimeterwerk.
Bij constructieve houtverbindingen, zoals de pen-en-gat, wordt een borgende wig vaak definitief in een zaagsnede gedreven. De houtvezels worden hierdoor zijdelings samengedrukt tegen de wanden van het gat. Onwrikbaar. Bij splijtprocessen in de natuursteenbewerking of bij sloopwerk ligt de focus juist op de gecontroleerde breuk. Een reeks keggen wordt op een rij in voorgeboorde gaten geplaatst. Men belast deze vervolgens gelijkmatig of in een specifieke volgorde tot de interne spanning de samenhang van het materiaal overwint. Het is een wisselwerking tussen kinetische energie en weerstand. Zodra de mortel is uitgehard of de ankers definitief zijn aangetrokken, heeft de tijdelijke keg zijn taak volbracht en wordt deze verwijderd om de resterende opening af te werken.
Materiaalkeuze en vormvarianten
Materiaal bepaalt de inzetbaarheid. De klassieke houten keg, vaak vervaardigd uit taai loofhout zoals eiken of beuken, blijft de standaard voor zwaar constructief werk waarbij een zekere mate van wrijving essentieel is. Voor stelwerk waarbij vocht een risico vormt, zoals bij kozijnen of gevelpanelen, domineert de kunststof stelwig. Deze varianten zijn vaak voorzien van ribbels of kartels om onderlinge verschuiving tegen te gaan. Onverwoestbaar en maatvast.
- Houten wiggen: Worden vaak op de bouwplaats zelf gezaagd uit resthout, maar de industrie levert gestandaardiseerde hardhouten varianten voor een constante druksterkte.
- Kunststof stelblokjes: Vaak gekleurd op basis van dikte, hoewel de taps toelopende wigvorm hier de overhand heeft voor traploze aanpassing.
- Stalen splijtkeggen: Massief en zwaar. Bedoeld om met mokerlagen spanning op te bouwen in steen of beton.
In de volksmond en de vaktaal worden de termen keg en wig door elkaar gebruikt. Toch is er een subtiel nuanceverschil; een keg is vaak robuuster en bedoeld voor klemmen, terwijl een wig vaker geassocieerd wordt met splijten. In specifieke regio's spreekt men ook wel van een 'kal', al duidt dit vaker op een recht vulstuk in plaats van een taps toelopend element.
Functionele verschillen en de contrakeg
De contrakeg, of dubbele keg, vormt een klasse apart. Door twee identieke keggen met de schuine zijden tegen elkaar in te drijven, ontstaat een parallelle beweging. Geen kanteling. Alleen zuivere verticale of horizontale verplaatsing. Dit principe is cruciaal bij het onderstempelen van zware balklagen of het waterpas stellen van prefab elementen waar elke afwijking in de hoek fataal is voor de rest van de montage.
Borgkeggen dienen een ander doel. Deze zijn korter. Vaak breder. Ze eindigen hun leven als permanent onderdeel van een verbinding, zoals bij een pen-en-gatverbinding waarbij de keg de pen in het gat vergrendelt. Dit is fundamenteel anders dan de tijdelijke stelkeg die na de montage weer wordt verwijderd. Verwar de keg ook niet met een vulplaatje. Een plaatje heeft een vaste dikte en mist de helling die de keg zijn mechanische voordeel geeft. Precisie door helling.
Praktijkvoorbeelden van de keg in de bouw
De sluitsteen in een gemetselde toog
Een metselaar herstelt een monumentale boog. De sluitsteen moet precies in het midden, maar door het eigen gewicht zakt het element telkens een fractie weg. Hij steekt een dunne, hardhouten keg in de verticale voeg. Een korte tik met de hamer. De steen komt exact op de juiste hoogte en de voegbreedte is weer overal gelijk. De keg blijft zitten tot de mortel volledig is uitgehard.
Stelwerk bij prefab beton
Een zware betonkolom wordt door de kraan op de fundering geplaatst. De ankers zitten in de gaten, maar de voetplaat moet nog waterpas. De monteur schuift van twee kanten getande kunststof keggen onder de plaat. Door deze contrakeggen naar elkaar toe te drijven, komt de kolom millimetervrij omhoog. Geen gewiebel. De kraan kan los en de ruimte onder de voetplaat wordt aangestort met krimpvrije mortel.
Historische gebintconstructie
In een oude schuur zie je zware eiken balken die verbonden zijn met pen-en-gatverbindingen. Kijk goed naar de koppen van de pennen. Daar zit vaak een borgkeg in een kleine zaagsnede geslagen. Deze keg splijt de pen een klein beetje open binnenin het gat. Het resultaat? Een onwrikbare verbinding die al honderd jaar standhoudt zonder dat er een enkele spijker of schroef aan te pas is gekomen. Pure mechanische spanning.
Parket en zwelruimte
Bij het leggen van een massief houten vloer. De legger plaatst kunststof keggen tussen de eerste rij planken en de wand. Het houdt de vloer op afstand voor de nodige zwelruimte, maar zorgt er ook voor dat de rijen daarna strak tegen elkaar aan gedreven kunnen worden zonder dat de eerste rij verschuift. Na afloop worden ze simpelweg omhooggetrokken en verdwijnen de gaten onder de plint.
Wet- en regelgeving rondom stel- en borgmiddelen
Normen dicteren de klemkracht. In de Eurocode 5, specifiek NEN-EN 1995 voor houtconstructies, draait alles om de structurele integriteit en stabiliteit van verbindingen. Een keg is daar vaak geen simpel hulpstuk, maar een essentieel onderdeel van de statische overdracht in historische of ambachtelijke constructies. Het Besluit bouwwerken leefomgeving (BBL) stelt fundamentele eisen aan de veiligheid van bouwconstructies. Dit betekent in de praktijk dat het gebruik van tijdelijke stelkeggen bij prefab betonmontage, conform NEN-EN 1992, strikt gereguleerd is; deze elementen mogen de definitieve krachtsverdeling niet hinderen en moeten na het stellen vaak worden ondervuld met gecertificeerde krimpvrije mortel om aan de constructieve eisen te voldoen.
Veiligheid op de werkvloer valt onder de Arbowet. Het lijkt triviaal, zo'n wig. Toch stelt de wetgeving eisen aan de kwaliteit van arbeidsmiddelen. Bij het gebruik van stalen splijtkeggen is het risico op losschietende metaalsplinters reëel, waardoor alleen goedgekeurd gereedschap dat voldoet aan de Europese machinerichtlijnen of relevante NEN-normen voor handgereedschap mag worden ingezet. Ook de materiaalkeuze voor stelblokjes bij glaszetwerk is niet vrijblijvend. NEN 3576 geeft specifieke richtlijnen voor de hardheid en duurzaamheid van deze kegvormige hulpmiddelen om glasbreuk door puntbelasting te voorkomen. Geen ruimte voor improvisatie met resthout als de norm een specifieke Shore-hardheid voorschrijft.
Historische ontwikkeling van de keg
Meer over bouwkundige onderdelen en toebehoren
Ontdek meer termen en definities gerelateerd aan bouwkundige onderdelen en toebehoren
