Keggen

Zonder de keg staat de bouw simpelweg stil. Het is een elementair principe: een schuin vlak zet lineaire kracht om in een loodrechte druk. Een horizontale beweging wordt een verticale lift. In de ruwbouw zie je ze overal terug bij het waterpas zetten van zware prefab betonelementen of het tijdelijk zekeren van kozijnen in de sparing. Een paar klappen met de hamer drijven de keg dieper de voeg in. Hierdoor verdwijnt de speling. Het element zit muurvast. Cruciaal hierbij is de hellingshoek; een te steile keg schiet onder belasting direct terug, terwijl een flauwe helling meer precisie en een enorme krachtoverbrenging biedt voor de vakman. Soms blijven ze zitten als definitieve opvulling, maar vaker zijn het tijdelijke hulpmiddelen die na het uitharden van specie of schuim weer worden verwijderd voor een volgende cyclus.

De uitvoering start met het handmatig plaatsen van de dunne aanzet in de voeg of naad. Handmatig. Daarna volgt de mechanische druk. Een hamer drijft het taps toelopende lichaam naar binnen waardoor de speling verdwijnt en de druk tussen de oppervlakken oploopt. Bij verticale stelwerkzaamheden, zoals bij zware prefab elementen, worden keggen vaak paarsgewijs ingezet. Door ze met de schuine kanten over elkaar heen te schuiven, ontstaat een in hoogte verstelbaar horizontaal steunvlak dat ongewenst kantelen van het bouwdeel voorkomt. Het luistert nauw. De vakman controleert continu met de waterpas of laser terwijl de laatste tikken de definitieve positie bepalen. Fixatie vindt plaats door pure klemkracht.

De interactie tussen de hellingshoek en de slaggrootte bepaalt de precisie van de verplaatsing; een flauwe hoek resulteert in een fijnmazige controle over de positie van het object.

Zodra de omringende mortel is uitgehard of de mechanische verankering is voltooid, verliest de keg zijn tijdelijke functie. Het losslaan gebeurt meestal dwars op de rijrichting van de keg of door een korte tik tegen de dikke achterzijde. De verbinding ontspant direct. De keg komt vrij voor hergebruik en de overgebleven holte in de voeg wordt als laatste handeling vaak gevuld of afgepurd.

Hout is de klassieker. Hardhouten varianten van eiken of beuken worden gekozen voor hun hoge druksterkte en weerstand tegen splijten, wat essentieel is bij het stellen van zware houten spanten of monumentale kozijnen. Naaldhouten keggen dienen vaak als wegwerpartikel in de ruwbouw. Ze zijn goedkoop. Toch heeft hout een nadeel: het werkt onder invloed van vocht. Voor langdurige blootstelling aan de elementen of bij gebruik in vochtige spouwen grijpt de vakman daarom sneller naar kunststof. Polyethyleen of gerecycled plastic rot niet en behoudt onder alle omstandigheden zijn vormvaste eigenschappen. In de staalbouw en bij sloopwerkzaamheden komen stalen keggen in beeld, waarbij de focus ligt op pure splijtkracht en de incassering van brute hamerstoten zonder vervorming van de keg zelf.

De stelkeg is de meest voorkomende variant. Deze wordt vaak paarsgewijs ingezet. Wanneer twee identieke keggen met de schuine vlakken tegen elkaar in worden gedreven, ontstaat een stabiel, horizontaal vlak dat in hoogte verstelbaar is. Dit voorkomt puntbelasting. Een interessante innovatie is de gekartelde of getrapte kunststof keg. De tanden aan de bovenzijde haken in de tanden van de tegenliggende keg of in de structuur van het bouwmateriaal. Dit mechanisme elimineert het risico op 'terugschieten' bij trillingen.

• Glaslatkeggen: Zeer kleine, dunne wigjes voor fijnmazig stelwerk bij glaszetting.
• Afstandskeggen: Vaak voorzien van een maatvoering in millimeters voor een constante voegbreedte bij tegel- of vloerwerk.
• Splijtwiggen: Zwaarder uitgevoerd en korter van vorm, bedoeld om materiaal te scheiden in plaats van te fixeren.

Het onderscheid met een 'wig' is in de praktijk subtiel, al wordt de term keg vaker geassocieerd met precisie en stelwerk, terwijl de wig vaker met brute kracht en splitsing wordt verbonden. Een verkeerde keuze in hellingshoek kan fataal zijn voor de stabiliteit. Een te steile keg gedraagt zich als een veer en zal de opgebouwde spanning bij de kleinste beweging ontladen.

Een houten stelkozijn hangt in de ruwe muuropening. De stelmonteur plaatst aan de onderzijde paarsgewijs kunststof stelkeggen. Door de bovenste keg met een hamer dieper over de onderste te drijven, komt het kozijn millimeter voor millimeter omhoog. De laserlijn bepaalt het eindpunt. Vast is vast.

Bij het leggen van een zwevende parketvloer vormen keggen de noodzakelijke buffer langs de wanden. Kleine blokjes houden de afstand van exact tien millimeter aan. Dit voorkomt dat de vloer bij een hoge luchtvochtigheid klem loopt tegen het metselwerk en gaat bollen. Na het leggen van de laatste plank worden ze simpelweg verwijderd en is de dilatatievoeg een feit.

In de prefab betonbouw rust een kolom van enkele tonnen op de funderingsvoet. Stalen keggen vangen het gewicht op terwijl de kraan de last viert. Ze creëren de ruimte voor de ondersabelingsmortel. Pas nadat de mortel de volledige sterkte heeft bereikt, slaat de vakman de stalen hulpstukken weg. De krachtoverdracht is nu definitief.

Een massief blok natuursteen splijten bij een restauratie. In een reeks geboorde gaten worden stalen splijtwiggen geplaatst. Een zware voorhamer geeft de doorslag. Door de enorme zijwaartse druk die in de gaten ontstaat, scheurt het gesteente precies op de gewenste lijn. Geen gezaag, maar gecontroleerde brute kracht.

Het Besluit bouwwerken leefomgeving (BBL) vormt het juridische fundament voor de veiligheid op de bouwplaats. Hoewel een keg op zichzelf een simpel hulpmiddel lijkt, valt het gebruik ervan onder de algemene zorgplicht voor constructieve veiligheid tijdens de uitvoeringsfase. Een constructie moet in elke fase van de bouw stabiel zijn. Keggen die worden ingezet om prefab elementen te stellen, moeten de optredende krachten veilig kunnen overbrengen naar de onderliggende structuur zonder te splijten of te bezwijken. De Arbowet eist daarnaast dat arbeidsmiddelen en tijdelijke ondersteuningen veilig zijn voor de vakmensen op de vloer. Wegschietende wiggen onder hoge spanning zijn een direct veiligheidsrisico. Werkgevers moeten erop toezien dat het gebruikte materiaal geschikt is voor de belasting. In de glaszetterswereld is de regelgeving zeer specifiek. De NPR 3577 (Beglazing van gebouwen) stelt duidelijke eisen aan de positionering en de kwaliteit van stel- en steunblokjes, wat in feite nauwkeurig gedimensioneerde keggen zijn. Deze blokjes mogen de ventilatie van de sponning niet belemmeren. De hardheid van het materiaal, vaak uitgedrukt in Shore A, moet passen bij het gewicht van het glas om breuk door puntbelasting te voorkomen. Voor zware betonconstructies waarbij keggen als tijdelijke ondersteuning dienen voordat de ondersabeling is uitgehard, geldt dat de hoofdconstructeur vaak de specificaties van deze tijdelijke hulpstukken moet goedkeuren conform de relevante Eurocodes. Het gaat dan niet meer om een stukje afvalhout, maar om gecertificeerde stalen of kunststof hulpmiddelen met een aantoonbare druksterkte.

De keg behoort tot de zes klassieke enkelvoudige machines uit de oudheid. Al in het neolithicum diende de wig als primair instrument voor het splijten van hout en gesteente. In de bouwkunst van de Egyptenaren en Romeinen was het een essentieel hulpmiddel om loodzware natuursteenblokken millimeternauwkeurig te positioneren. Soms gebruikte men houten wiggen die men natmaakte. Door de uitzetting van de vezels barstte het steen. Ruwe kracht door vocht.

Gedurende de middeleeuwen en de vroege moderne tijd bleef hout het standaardmateriaal. Timmermannen sloegen hun eigen keggen uit restmateriaal op de bouwplaats zelf. Maatvoering was arbitrair. Pas met de opkomst van de grootschalige prefab betonbouw in de 20e eeuw ontstond de behoefte aan industriële standaardisatie. Precisie werd een harde eis voor de constructieve veiligheid. In de jaren '70 en '80 verdrongen kunststof varianten de traditionele houten keg in veel specialistische toepassingen, zoals bij vliesgevels en glaszetting. De introductie van spuitgiettechnieken maakte het mogelijk om getande profielen aan te brengen. Dit voorkwam het gevaarlijke terugschieten onder hoge druk. Wat begon als een rudimentair stuk gereedschap, evolueerde zo tot een berekend technisch hulpmiddel met vastgelegde druksterktes en specifieke materiaaleigenschappen.

• https://www.kempenhoutbewerking.nl/producten/wiggen/
• https://nl.wikipedia.org/wiki/Wig_(gereedschap
• https://www.dkmtools.nl/specs/72059322
• https://webtimmerman.nl/beste-wiggen/