Keiformaat

In de wereld van de infra en tuinarchitectuur geldt het keiformaat als de robuuste standaard. Men noemt deze steen in de volksmond vaak de 'tienduimer'. Die naam is historisch gegroeid, hoewel de moderne 20 centimeter net iets afwijkt van de oude duimmaten. De kracht van dit formaat schuilt in de geometrie: de lengte is exact twee keer de breedte. Deze 2:1 verhouding is geen toeval maar pure logica voor de stratenmaker. Het maakt het leggen van haakse hoeken en complexe patronen kinderspel zonder overmatig hak- en breekwerk. De dikte van de steen varieert naargelang de verwachte verkeersdruk, waarbij 60, 70 of 80 millimeter gangbaar zijn. Voor zwaar vrachtverkeer op industrieterreinen wordt zelfs vaak uitgeweken naar 100 millimeter dikte om breuk te voorkomen.

De positionering van het keiformaat geschiedt doorgaans in een keper- of elleboogverband voor maximale stabiliteit onder mechanische druk. De stenen worden handmatig of met hydraulische klemmen in een geprofileerd zandbed gevlijd. Precisie is hierbij leidend. Omdat de lengte exact twee keer de breedte bedraagt, sluiten de rijen bij haakse bochten naadloos in elkaar zonder dat er veel pas- en meetwerk aan te pas komt. Na het aanbrengen van de stenen volgt de mechanische verdichting met een trilplaat. Dit proces perst het keiformaat uniform in de ondergrond tot het beoogde peil bereikt is.

Het oppervlak wordt na het aftrillen afgestrooid met voegzand of fijn split. Invegen vult de tussenruimtes volledig op. Door de wrijving die hierdoor tussen de stenen ontstaat, transformeert het losse legpatroon in een starre, samenhangende schijf die bestand is tegen de wringende krachten van draaiend verkeer. Kantopsluiting is essentieel. Betonbanden aan de buitenzijden verhinderen dat de stenen onder belasting zijwaarts wegvloeien of dat het voegmateriaal uitspoelt. Bij grote infrastructuurprojecten vindt deze verwerking vaak in fasen plaats, waarbij het invegen en nadrillen wordt herhaald tot de voegen volledig verzadigd zijn.

Beton of gebakken klei. Dat is de fundamentele scheiding. Betonstenen in keiformaat zijn vaak maatvaster en prijstechnisch aantrekkelijker voor grote infrastructurele werken, terwijl gebakken keiformaten (straatbakstenen) bekendstaan om hun kleurvastheid en natuurlijke uitstraling die decennia meegaat zonder te verbleken. Bij betonvarianten ziet men vaak een vellingkant; een klein schuin kantje dat splinteren van de randen voorkomt bij zware belasting. Gebakken stenen kennen dan weer de varianten 'vormbak' en 'strengpers'. Waar de vormbak-steen een robuust, bezand uiterlijk heeft, oogt de strengpers-variant veel strakker en hoekiger door het fabricageproces waarbij de klei door een mal wordt geduwd.

Getrommeld versus strak

De esthetiek wordt grotendeels bepaald door de nabewerking. Getrommelde keiformaten gaan in een draaiende trommel om de scherpe hoeken en randen kunstmatig te beschadigen. Het resultaat? Een nostalgische, verouderde look die uitstekend past in historische stadskernen of landelijke tuinen. De ongetrommelde variant, ook wel 'strakke' steen genoemd, behoudt zijn scherpe lijnen. Deze wordt geprefereerd voor modernere ontwerpen en strakke parkeerplaatsen waar een strak lijnenspel essentieel is. De keuze voor de randafwerking beïnvloedt direct het voegbeeld en de uiteindelijke sfeer van het straatwerk.

Type	Nominale maat (LxB)	Kenmerk
Keiformaat (10-duimer)	200 x 100 mm	Standaard, 2:1 verhouding
Dikformaat (7-duimer)	210 x 67 mm	Slanker, vaak voor sierbestrating
Waalformaat (5-duimer)	200 x 50 mm	Smal en elegant
Abbeystones	Variabel	Vaak imitatie van keiformaat met trommeling

De term 'tienduimer' is de meest gehoorde synoniem, maar technisch gezien is dit een anachronisme. Oude duimmaten varieerden per regio, wat in de moderne NEN-normen is gladgestreken tot de standaard 200 bij 100 millimeter. Er bestaat soms verwarring met het dikformaat. Hoewel de lengtes elkaar nauwelijks ontlopen, is het dikformaat aanzienlijk smaller, wat een heel ander visueel ritme in het straatwerk oplevert. Een keiformaat is robuuster. Massiever ook. Waar een waalformaat door zijn slankheid kwetsbaarder is voor breuk bij zware aslasten, vangt het gedrongen keiformaat deze krachten moeiteloos op door het grotere oppervlak en de gunstige dikte-breedteverhouding.

Denk aan een laadkuil bij een groot distributiecentrum. Hier domineert het grijze beton in keiformaat. Vrachtwagens draaien, steken en remmen. Het keperverband waarin de stenen liggen, vangt de enorme schuifkrachten op zonder dat er spoorvorming optreedt. Functioneel. Robuust. Een vloer die decennia meegaat onder de zwaarste belasting.

De oprit van een moderne woning vraagt om een ander beeld. Hier zie je vaak de strakke, ongetrommelde variant in antraciet. Het resultaat is een rustig en geometrisch lijnenspel. Omdat de lengte exact twee keer de breedte is, sluit het straatwerk naadloos aan bij de hoeken van de garage. Geen rommelige passtukjes. Geen onnodig zaagwerk bij de drempel. Gewoon een solide vlak dat ook een zware SUV moeiteloos draagt.

In een heringerichte dorpskern kom je de gebakken variant tegen. De 'tienduimer'. Vaak getrommeld voor een nostalgisch effect. Het oogt authentiek op een marktplein, maar biedt de technische zekerheid van een moderne straatsteen. De stratenmaker legt een elleboogverband langs de kantopsluiting; het past precies. Het combineert de charme van vroeger met de verkeersbestendigheid van nu.

Het keiformaat is geen vrijblijvende keuze. Europese normen bepalen de harde kaders voor productie en kwaliteit. Voor betonproducten is NEN-EN 1338 de absolute maatstaf. Deze norm stelt onverbiddelijke eisen aan de breuklast en de weerstand tegen slijtage. Cruciaal bij zwaar verkeer. Gebakken straatbakstenen volgen een ander pad via NEN-EN 1344. Hierin staan parameters voor vorstbestendigheid en de opname van water centraal. Maattoleranties zijn hierbij vastgelegd in verschillende klassen; essentieel voor het strakke legpatroon dat men van een tienduimer verwacht.

De RAW-systematiek structureert de uitvoering in de openbare ruimte. Het is de taal van de bestekschrijver. Hierin worden materiaaleisen en verwerkingsmethoden direct gekoppeld aan het specifieke project. KOMO-certificering fungeert vaak als het noodzakelijke bewijslastmiddel. Fabrikanten moeten hiermee aantonen dat hun keiformaat voldoet aan de gestelde criteria voor maatvastheid en kleurbehoud. Zonder de juiste papieren komt de steen de gemeentelijke weg simpelweg niet op.

Richtlijnen voor toegankelijkheid wegen mee. Het CROW geeft adviezen over de vlakheid van het loopoppervlak in de openbare ruimte. Een te forse vellingkant of een extreme trommeling verhoogt de rolweerstand voor rolstoelgebruikers en minder mobiele burgers. Dit dwingt ontwerpers tot een zorgvuldige afweging tussen nostalgische esthetiek en de functionele eisen van de inclusieve infrastructuur.

Van ruwe veldkei naar industriële standaard. De benaming keiformaat vindt zijn oorsprong in de mechanisatie van de steenbakkerij tijdens de negentiende eeuw. Stratenmakers werkten voorheen hoofdzakelijk met onregelmatige natuursteen. Dat was traag werk. Inefficiënt. De introductie van gebakken kleiklinkers bracht regelmaat op de weg. De 'tienduimer' werd de norm. Dit was geen abstracte keuze, maar een puur praktische. Een steen die de stratenmaker met één hand kon vlijmen terwijl de andere hand de straathamer bediende. Handzaamheid bepaalde de maat.

Regionale verschillen in de 'duim' zorgden aanvankelijk voor grote variatie in afmetingen tussen verschillende steenbakkerijen. Pas met de opkomst van nationale normering in de twintigste eeuw werden deze lokale interpretaties rechtgetrokken. De nominale maat van 200 bij 100 millimeter werd de vaste waarde. Na 1945 volgde de massale opkomst van de betonindustrie. Fabrikanten namen de maatvoering van de gebakken variant simpelweg over. De logica van de 2:1 verhouding bleek te sterk om te negeren. Het was de overwinning van functionele geometrie op ambachtelijke willekeur.

• https://www.sleiderink.nl/bestrating/stenen-klinkers/gebakken-klinkers/gebakken-klinkers-keiformaat
• https://nl.wikipedia.org/wiki/Keiformaat
• https://www.sierbestratingoosteinde.nl/stenen-en-klinkers/gebakken-bestrating/gebakken-keiformaat-52-mm-rodos
• https://nl.wikipedia.org/wiki/Klinker_(steen
• https://jkvddoolbv.nl/product/streetlife-keiformaat-geel/