Kerkhofproef

Hout rot. Dat is de onvermijdelijke realiteit zodra organisch materiaal in contact komt met vochtige bodemgesteldheid. De kerkhofproef, technisch bekend als een veldbeproeving conform EN 252, simuleert deze destructieve omgeving op brute maar eerlijke wijze. Men plaatst reeksen houten staven, vaak met een kopmaat van 25 x 50 mm, voor de helft in de volle grond. Geen geconditioneerd laboratorium, maar weer en wind. Bacteriën en schimmels krijgen vrij spel om de celwanden aan te vallen. Jaarlijks volgt de inspectie. De onderzoeker geeft een ferme ruk of duw aan de staak; breekt deze, dan is het vonnis geveld. De tijd tot aan dit breekmoment bepaalt de levensduurscore. Het is een langdurig proces van soms wel tien tot vijftien jaar, maar het levert data op die onmisbaar zijn voor elke constructeur die werkt met onbehandeld hout in grondcontact.

De opstelling in het veld volgt meestal een strak rasterpatroon. Elk object krijgt exact dezelfde blootstelling aan de elementen en de bodemmicrobiologie. De locatiekeuze is bepalend voor de agressiviteit van de test; een vochtige, humusrijke grond versnelt de degradatie aanzienlijk ten opzichte van schrale zandgrond. Het gaat om de confrontatie tussen organisch materiaal en actieve schimmelpopulaties.

Periodieke inspecties vormen de kern van de uitvoering. Onderzoekers tillen de staven voorzichtig uit hun bedding om de aantasting onder het maaiveld te bestuderen. Men beoordeelt de structurele verandering van de houtvezels en de diepte van de inrot door het oppervlak handmatig te sonderen. Referentiehout is hierbij de onmisbare maatstaf. Zonder deze controlewaarden, vaak bestaande uit een bekende, kwetsbare houtsoort, zijn de verzamelde data niet onderling vergelijkbaar. Na de registratie van de status keren de staven terug in exact dezelfde grondopening. De kolonisatie door micro-organismen mag immers niet onnodig worden verstoord. De cyclus herhaalt zich. Totdat de mechanische weerstand wegvalt.

Niet elke kerkhofproef hanteert de standaardafmetingen van de EN 252-norm. Er bestaan varianten. Soms kiest men voor mini-stakes. Deze kleinere proefstaafjes hebben een groter relatief oppervlak, waardoor de biologische afbraak aanzienlijk sneller verloopt dan bij de traditionele piketten. Ideaal voor verkennend onderzoek. Het bespaart jaren aan wachttijd.

Naast de verticale plaatsing in de volle grond bestaan er horizontale veldtesten. Deze simuleren houtgebruik in situaties zonder direct bodemcontact, maar mét blootstelling aan neerslag en UV-straling. Een bekende variant is de L-joint test. Hierbij worden twee houten delen in een haakse hoek verbonden om de kwetsbaarheid van pen-en-gatverbindingen te testen. Water blijft in de verbinding staan. Schimmels gedijen daar. Het is een wezenlijk andere belasting dan de constante vochtigheid onder het maaiveld.

In de praktijk vallen termen als veldbeproeving, paaltjesproef en stakes-test vaak samen. Toch is de nuance belangrijk. Waar een kerkhofproef de ruwe werkelijkheid van de natuur opzoekt, dient een laboratoriumtest (zoals de EN 113) voor snelle, steriele resultaten. Gecontroleerd. Voorspelbaar. Maar vaak minder representatief voor de praktijk. De kerkhofproef vormt de ultieme validatie.

Men moet ook onderscheid maken tussen de natuurlijke duurzaamheidstest en de effectiviteitstest van houtverduurzamingsmiddelen. Bij die laatste variant worden behandelde staven vergeleken met onbehandelde referentiestaven van een kwetsbare soort, meestal grenen spint. De bodemsoort ter plekke — van agressieve, zware klei tot schrale zandgrond — maakt dat elke testlocatie in feite een unieke variabele toevoegt aan de testmethodiek. Geen enkel kerkhof is hetzelfde.

De klei vreet aan het hout. Een producent van een nieuw type thermisch gemodificeerd vurenhout wil de markt overtuigen en zet een veldtest uit op een drassig perceel. De belofte: dertig jaar weerstand tegen rot. Na zeven jaar blijkt de werkelijkheid weerbarstig; de eerste proefstaven breken bij een lichte mechanische belasting, wat direct leidt tot een aanpassing in het industriële stoomproces.

In een ander scenario kiest een gemeente voor een duurzaam parkontwerp met houten palisaden. Men twijfelt tussen kostbaar tropisch hardhout en een lokaal, geacetyleerd alternatief. Op een regionaal testveld staan beide soorten al een decennium zij aan zij in de volle grond. De beheerder ziet dat het gemodificeerde hout, ondanks de zachtere structuur, in deze specifieke zure bosgrond identieke weerstand biedt als de tropische variant. Deze data geven de doorslag voor de materiaalkeuze.

Soms faalt een product genadeloos. Een partij geïmpregneerd grenen ondergaat de jaarlijkse inspectie. De buitenkant oogt door de fixatie van koperzouten nog groen en gezond, maar schimmels hebben via minuscule krimpscheuren de onbehandelde kern bereikt. Eén ferme duw van de onderzoeker. Knak. De staaf breekt als een lucifer. Het product wordt direct uit het assortiment van de houthandel verwijderd. Geen theoretisch model in een steriel laboratorium had deze specifieke interactie met de lokale bodemmicrobiologie kunnen voorspellen.

De EN 252 vormt het juridische en technische fundament voor elke serieuze veldtest. Deze Europese norm dicteert de spelregels. Geen nattevingerwerk. Het protocol schrijft exact voor hoe proefstaven moeten worden geprepareerd en geïnspecteerd. De data die hieruit voortkomen, zijn de brandstof voor de NEN-EN 350. In die norm worden houtsoorten geclassificeerd in duurzaamheidsklassen van 1 tot 5. Voor een constructeur is dit geen vrijblijvende informatie. Het bepaalt of een houtsoort geschikt is voor Gebruiksklasse 4, de categorie voor hout in direct grondcontact volgens de NEN-EN 335. Zonder de gestandaardiseerde resultaten uit een kerkhofproef mist een houtsoort de onderbouwing om in kritische infrastructurele projecten te worden toegepast. Certificerende instanties zoals SKH eisen deze testresultaten voordat een KOMO-certificaat wordt afgegeven. Het Besluit Bouwwerken Leefomgeving (BBL) stelt eisen aan de deugdelijkheid van materialen; de kerkhofproef levert het bewijs dat aan die eisen wordt voldaan. Fabrikanten van gemodificeerd hout moeten hun claims over levensduur hiermee juridisch dichttimmeren. Het is de keiharde grens tussen een marketingpraatje en een technisch gegarandeerde levensduur.

Van boerenwijsheid naar Europese normering

Houtrot is van alle tijden. Toch bleef de methodische benadering van dit verval lang uit. Vroeger vertrouwde men op overgeleverde ervaring; eiken hield het lang vol in de modder, vuren niet. De informele 'paaltjesproef' was simpelweg een kwestie van kijken wat er overbleef na een winter in de klei. Pas met de opkomst van de industriële revolutie en de enorme honger naar spoorbielzen en telegraafpalen ontstond de behoefte aan harde data. Men kon het zich niet veroorloven dat vitale infrastructuur onvoorspelbaar wegrotte. De vroege kerkhofproeven waren echter verre van gestandaardiseerd. Elk land, elk instituut en elke zagerij hanteerde eigen maten en eigen criteria voor wat 'verrot' precies inhield.

Halverwege de twintigste eeuw kantelde dit proces definitief. De chemische industrie introduceerde agressieve verduurzamingsmiddelen zoals creosootolie en koperzouten. Hoe bewijs je de meerwaarde van een duur chemisch bad? Veldtesten werden het commerciële en technische bewijsstuk. In Nederland speelden instanties zoals TNO en later de Wageningen Universiteit een sleutelrol bij het formaliseren van deze proefvelden. De chaos van de achtertuinproeven maakte plaats voor strakke rasters. In de jaren tachtig volgde de Europese harmonisatie met de introductie van de EN 252. Deze norm maakte een einde aan de wildgroei van testmethodieken. Het kerkhof werd een laboratorium in de buitenlucht.

De focus is inmiddels verschoven. Waar vroeger de nadruk lag op het testen van giftige impregnatiemiddelen, dwingt de huidige milieuregelgeving tot onderzoek naar bio-based modificaties. Thermisch gemodificeerd hout en geacetyleerd hout vormen de nieuwe generatie proefstaven. De geschiedenis van de kerkhofproef spiegelt hiermee de technologische vooruitgang van de houtsector zelf; van passieve observatie naar actieve moleculaire aanpassing, altijd met diezelfde onverbiddelijke vochtige bodem als de ultieme scheidsrechter.

• https://www.skh.nl/app/uploads/2023/02/bgs-06-04-beoordelingsgrondslag-houtverduurzamingsmiddelen-nl-def-7-04-2017.pdf