Klamp
Definitie
Een klamp is een verbindings-, steun- of borgingselement van hout, metaal of ander materiaal dat wordt gebruikt om constructieonderdelen vast te zetten, te ondersteunen of onderling te koppelen.
Omschrijving
Toepassing en uitvoering in de praktijk
Positionering bepaalt de effectiviteit van de verbinding. Bij de samenstelling van houten elementen zoals een klamperdeur of een schuttingdeel worden de planken eerst strak tegen elkaar uitgelegd op een vlakke ondergrond. De klamp overbrugt de naden. Haaks op de vezelrichting van het hout. De fixatie geschiedt doorgaans met schroeven of nagels, vaak in een verspringend patroon om splijten van het hout te voorkomen terwijl het materiaal werkt. Dit creëert een stijf vlak.
In de betonbouw verloopt de uitvoering procesmatiger en functioneler. Hier worden klampen ingezet om bekistingspanelen op de juiste onderlinge afstand te fixeren en de naden lekdicht af te sluiten. Men plaatst de klamp over de stootvoeg van twee aangrenzende schotten. Vervolgens wordt deze aangetrokken met wiggen, klemmen of doorgaande draadeinden. Deze mechanische spanning is cruciaal om de hydrostatische druk van het vloeibare beton te weerstaan zonder dat de bekisting wijkt.
Bij zware kapconstructies fungeert de klamp vaak als een mechanisch verankerde oplegsteun. Eerst vindt de exacte maatvoering op de wand plaats. Daarna wordt de klamp solide bevestigd, waarna het spantbeen of de gording erop kan rusten. De krachtoverdracht verloopt zo indirect via de klamp naar de hoofddraagconstructie. Soms is de klamp louter een tijdelijk hulpstuk. Een borging tijdens het stellen van kozijnen of prefab elementen. Zodra de definitieve verankering een feit is, wordt de klamp verwijderd.
Typen en constructieve variaties
Constructieve klampen en klossen
In de houtbouw praten we vaak over de houten klamp als een eenvoudig, rechthoekig stuk hout. Soms wordt dit een klos genoemd. Een subtiel verschil; de klos fungeert vaker als direct steunpunt onder een balk, terwijl de klamp vaker twee delen zijdelings verbindt. Bij zware kapconstructies zien we de zadelklamp. Deze is ingekeept om een gording of spantbeen exact op zijn plek te houden. Geen ruimte voor speling. De krachten worden hier direct overgebracht op de onderliggende muurplaat of kolom.
De klassieke klamperdeur
Bij het vervaardigen van eenvoudige deuren, zoals staldeuren of poorten, is de klamp onmisbaar. Hier onderscheiden we de horizontale klampen — meestal drie stuks: boven, midden en onder — en de diagonale variant: de schoor. Zonder deze schoor is de klamp slechts een tijdelijke fixatie; de zwaartekracht trekt de deur uiteindelijk scheef. De schoor moet altijd 'opdruk' worden geplaatst, wijzend van de onderste scharnierhoek naar de bovenste buitenhoek. Een fout die vaak gemaakt wordt. Het resultaat is een stijf, vormvast geheel dat de werking van het hout opvangt.
Bekistings- en montagehulpmiddelen
Binnen de betonbouw is de klamp vaak een verbruiksartikel. De bekistingsklamp. Deze houdt houten bekistingsschotten op hun plek tijdens de stort. Vaak vervaardigd uit restmateriaal, maar essentieel voor de maatvoering. Hiernaast bestaat de stelbalk of stelklamp. Deze is louter tijdelijk. Men schroeft deze tegen een kozijn of prefab element om het waterpas te kunnen stellen. Zodra de specie of de definitieve ankers uitgehard zijn, verdwijnt de klamp weer. Hij laat slechts een paar schroefgaten achter.
| Type | Materiaal | Hoofdfunctie | Permanente status |
|---|---|---|---|
| Klamperdeur-klamp | Naaldhout / Hardhout | Verbinden van losse planken | Ja |
| Steunklos | Constructiehout | Ondersteunen van balken | Ja |
| Bekistingsklamp | Multiplex / Vuren | Opvangen hydrostatische druk | Nee |
| Kikker (maritiem) | Staal / Aluminium | Borgen van lijnen | Ja |
Verwarring ontstaat soms met de 'klampsteen' in het metselwerk. Hoewel de naam overeenkomt, betreft dit een baksteenformaat of een specifieke manier van bakken (klampoven). In de verbindingstechniek blijft de klamp echter altijd dat wat hij is: een dwingend element dat andere onderdelen in het gareel houdt.
Praktijksituaties en visuele voorbeelden
Stel je een boerderijpoort voor die bestaat uit verticale delen. Zonder dwarsverbinding vallen de planken simpelweg om. Hier zie je drie horizontale balkjes over de breedte geschroefd. Dat zijn de klampen. Ze dwingen de losse planken tot één stevig blad. Een diagonale schoor ertussen voorkomt dat de deur gaat afhangen. Simpel maar doeltreffend.
Bij de stort van een betonfundering zie je klampen in hun meest rauwe vorm. De hydrostatische druk is enorm. Bekistingspanelen dreigen bij de naden uiteen te wijken. De timmerman spijkert korte stukken vurenhout over deze stootvoegen aan de buitenzijde. Deze klampen fungeren als externe spalken. Ze houden de kist in het gareel terwijl de trilnaald zijn werk doet. Zodra het beton hard is, breek je ze met een koevoet weer los. Wegwerpartikelen met een cruciale taak.
Tijdens het stellen van een zwaar houten raamkozijn in een ruwbouwopening. Je hebt handen tekort. Een stelklamp biedt uitkomst. Dit is een tijdelijk latje dat je aan de binnenzijde tegen het kozijn en de muur schroeft. Het houdt het kozijn exact te lood terwijl de pur of de definitieve kozijnankers worden aangebracht. Geen geduw meer. Het zit vast.
Kijk omhoog bij een traditionele kapconstructie. Waar een gording op een spant rust, zie je vaak een klein houten blokje dat eronder tegen het spantbeen is bevestigd. De klos. In feite een dragende klamp. Het voorkomt dat de gording door zijn eigen gewicht en de dakbelasting naar beneden schuift langs de helling van het dak. Een onopvallend detail dat voorkomt dat de hele kapconstructie gaat scharen.
Constructieve kaders en veiligheidseisen
In de wereld van het Besluit bouwwerken leefomgeving (BBL) draait alles om constructieve veiligheid. Dat geldt ook voor de klamp. Wanneer een klamp onderdeel is van de hoofddraagconstructie, zoals bij een gordinglas of een spantbeensteun, moet deze voldoen aan de fundamentele eisen voor de sterkte van de bouwconstructie. De berekening volgt dan NEN-EN 1995. Beter bekend als Eurocode 5. Hierin staan de rekenwaarden voor houten verbindingen met nagels, bouten of schroeven centraal. Het is geen vrijblijvende keuze. De verbinding moet de optredende krachten veilig overbrengen naar de rest van de structuur zonder te splijten of te bezwijken onder belasting. Bij monumentale herstelwerkzaamheden kan daarnaast de erfgoedwetgeving om de hoek komen kijken, waarbij traditionele klampverbindingen soms exact in hun oorspronkelijke vorm en materiaalgebruik hersteld moeten worden. Authenticiteit ontmoet veiligheid.
Tijdelijke voorzieningen en Arbo-richtlijnen
Voor de bekistingsklamp gelden andere wetten. Hier is vooral de Arbowet van belang voor de veiligheid van de werknemers op de werkvloer. Een slecht bevestigde klamp die bezwijkt onder de druk van vers beton veroorzaakt levensgevaarlijke situaties. De druk is enorm. Soms wel zestig kilonewton per vierkante meter bij een hoge wandstort. NEN-EN 12812 specificeert de prestatie-eisen voor bekistingen en de bijbehorende hulpstukken. De klamp moet die zijdelingse krachten opvangen. Het gaat hier niet om esthetiek, maar om pure mechanica en procesbeheersing. Geen ruimte voor fouten. Bij het werken op hoogte zijn de borgingseisen nog strikter om te voorkomen dat onderdelen naar beneden vallen tijdens montage of demontage. Veiligheid eerst. Altijd.
Historische ontwikkeling en oorsprong
De klamp vindt zijn oorsprong in de vroege houtbouw. Eeuwen geleden al. Timmerlieden zochten naar eenvoudige methoden om losse planken tot een rigide vlak te smeden zonder direct terug te hoeven grijpen op complexe en tijdrovende pen-en-gatverbindingen. De klamperdeur is daarvan het levende bewijs; een constructie die de tand des tijds doorstond vanwege haar doeltreffende eenvoud. Een plank dwars op de draad. Vastgezet met houten doken of gesmede spijkers.
Met de opkomst van de industriële revolutie en de massaproductie van staal veranderde de rol van de klamp ingrijpend. Het werd een gestandaardiseerd hulpmiddel. In de 19e-eeuwse utiliteitsbouw zagen we de opkomst van de houten steunklos onder gordingen, een directe evolutie van de klamp die voorheen vaak slechts zijdelings verbond. De verschuiving van puur ambachtelijk naar procesmatig bouwen zette door. In de 20e eeuw, met de introductie van gewapend beton, transformeerde de klamp opnieuw. Nu als tijdelijk maar onmisbaar onderdeel van de bekistingstechniek. Waar het vroeger ging om het permanent fixeren van hout, werd het nu een instrument om vloeibare krachten te temmen. Hydrostatische druk opvangen met restmateriaal.
De laatste decennia brachten formele normering en berekeningsmethodieken. Wat begon als een intuïtieve oplossing van de vakman op de bouwplaats, werd vastgelegd in strikte rekenregels binnen de Eurocode 5. De klamp is geprofessionaliseerd. Van een simpel reststuk vurenhout naar een constructief berekend verbindingselement met specifieke eisen voor afschuiving en splijtweerstand. De functie bleef gelijk. De verantwoordelijkheid nam toe.
Meer over bouwkundige onderdelen en toebehoren
Ontdek meer termen en definities gerelateerd aan bouwkundige onderdelen en toebehoren
