Klamplaag

Je treft de klamplaag meestal aan in de buik van oude panden. Bakstenen staan hier op hun smalle kant, stijf tegen een bestaand binnenblad aan geplakt. Het is metselwerk dat niet bedoeld is om de hele constructie te dragen maar om de muur dikte en massa te geven. Ideaal voor kelders waar de muren zweten of waar de constructie wat extra body kan gebruiken zonder dat je meteen tien centimeter aan ruimte verliest. Vaak dient het als een vlakke basis voor een verdere waterdichte afwerking.

Het proces start bij de voorbereiding van de bestaande muur. De ondergrond wordt gereinigd om een goede hechting van de mortel te garanderen, waarbij losse delen of oude pleisterlagen vaak worden verwijderd. De metselaar brengt de stenen vervolgens aan op hun smalle zijde, ook wel de strekant genoemd. Dit gebeurt direct tegen het bestaande vlak. De stenen worden in een mortelbed geplaatst en de ruimte tussen de nieuwe laag en de oude wand wordt doorgaans volledig gevuld met specie.

De stabiliteit ontstaat door het verband. Hoewel de laag dun is, wordt er meestal in een halfsteensverband gemetseld om de verticale krachten goed te verdelen en te voorkomen dat de wand gaat wijken. In specifieke gevallen, vooral bij grotere oppervlakken, vindt verankering aan de achterliggende constructie plaats via mechanische verbindingen of door de mortelhechting over het gehele contactoppervlak. De focus ligt hierbij op een vlak resultaat dat nauw aansluit op de contouren van de originele muur. Het metselwerk volgt de lijn van de bestaande constructie nauwgezet. Het resultaat is een massieve uitbreiding van de wanddikte zonder noemenswaardig ruimteverlies in de betreffende ruimte.

Onderscheid in klamplagen zit hoofdzakelijk in het gebruikte materiaal en de beoogde functionaliteit van de extra schil. De traditionele klamplaag bestaat uit hardgebakken baksteen. Deze stenen weerstaan vocht uitstekend. Ze zijn ideaal voor kelderrenovaties. In moderne utiliteitsbouw ziet men echter steeds vaker varianten van kalkzandsteen. Deze blokken zijn groter. Het werk schiet op. Kalkzandsteen biedt een vlakkere basis voor stucwerk dan de vaak onregelmatige oude bakstenen muren.

Naast de volle baksteen wordt soms gewerkt met steenstrips als een soort esthetische klamplaag, hoewel de technische term dan vaak verschuift naar gevelbekleding. Een echte klamplaag voegt massa toe. Hij is constructief verbonden. Bij monumentaal herstel kiest de metselaar vaak voor een identieke steensoort als het achterliggende werk om spanningsverschillen door thermische uitzetting te minimaliseren. Soms wordt er gewerkt met een 'klamp-op-kant' methode waarbij de stenen niet alleen op hun smalle zijde staan, maar ook nog eens in een specifiek sierverband worden gezet, al blijft de functionele variant met de strekkant naar voren de standaard.

Er bestaat regelmatig spraakverwarring tussen de klamplaag en de klamwand. Het verschil is subtiel maar wezenlijk voor de stabiliteit. Een klamwand is een dunne muur (stenen op hun kant) die vaak een zelfstandige scheidingsfunctie heeft of als losstaand binnenspouwblad fungeert. De klamplaag daarentegen is een parasitaire laag. Hij kan niet zonder de achterliggende muur. Hij kleeft.

In tegenstelling tot een voorzetwand van gipskarton of vezelcementplaten, die meestal op een rachelwerk of metalen profielen wordt gemonteerd, is de klamplaag een 'nat' systeem. Er komt specie aan te pas. Geen holle ruimtes. Dit voorkomt dat ongedierte of vocht zich achter de laag verzamelt, mits de specieverbinding volledig dekkend is aangebracht. Let ook op de term 'klampsteen'. Dit is een verouderde benaming voor een specifieke baksteen die in de klampoven is gebakken; het duidt dus op de productiewijze van de steen en niet op de manier van verwerken in de muur.

Kelders in oude stadspanden vormen het klassieke decor voor een klamplaag. De oorspronkelijke funderingsmuur vertoont vaak diepe gaten of is door de jaren heen flink verzakt. Hierdoor hecht waterdicht stucwerk simpelweg niet. De metselaar bouwt dan een nieuwe schil van hardgebakken klinkers. De stenen staan op hun smalle zijde. Ze volgen de contouren van het oude werk nauwgezet. De ruimte tussen oud en nieuw verdwijnt volledig onder een laag vullende mortel. Geen holle ruimtes. Geen plekken waar vocht zich ophoopt.

Geluidsisolatie en massa

Soms is het puur een kwestie van gewicht. Een dunne tussenmuur in een herenhuis laat elk gesprek van de buren door. Massa is dan de enige remedie. Een klamplaag van kalkzandsteenblokken verhoogt het gewicht van de totale wandconstructie aanzienlijk. De kamer wordt slechts een paar centimeter kleiner, maar de akoestische winst is groot. De blokken worden direct tegen de bestaande wand gelijmd of gemetseld.

• Nivelleren: Het uitvlakken van een grillige, gemetselde fundering voor een strakke kelderafwerking.
• Brandwerendheid: Een bestaande wand opwaarderen om aan moderne brandveiligheidseisen te voldoen.
• Stabilisatie: Een licht uitbuikende muur extra 'body' geven voordat er een nieuwe vloer op komt te rusten.

De vakman werkt meestal nat-in-nat. De hechting aan de achtergrond bepaalt het succes. Zonder die massieve verbinding blijft het een wankel muurtje. Met de specie ertussen wordt het één geheel. Een robuuste oplossing voor een fragiel probleem.

Constructieve kaders en veiligheid

Het Besluit Bouwwerken Leefomgeving (BBL) vormt de wettelijke basis voor elke ingreep in de gebouwschil of binnenwanden. Geen uitzonderingen. Een klamplaag moet voldoen aan de fundamentele eisen voor constructieve veiligheid. NEN-EN 1996, beter bekend als Eurocode 6, biedt de technische richtlijnen voor het ontwerp en de berekening van metselwerkconstructies. Hoewel een klamplaag vaak als niet-dragend wordt beschouwd, stelt de norm eisen aan de stabiliteit en de verbinding met de achterliggende structuur. Onvoldoende hechting leidt tot gevaarlijke situaties. De wetgever eist dat een wand niet zomaar bezwijkt onder eigen gewicht of lichte zijdelingse belasting.

Brandveiligheid en WBDBO

Brandwerendheid. Vaak de hoofdreden voor een extra schil. Het BBL stelt strikte eisen aan de weerstand tegen branddoorslag en brandoverslag (WBDBO) tussen verschillende brandcompartimenten. Een klamplaag van hardgebakken steen of kalkzandsteen verhoogt de brandwerendheid van een bestaande wand aanzienlijk. Hierbij gelden de beproevingsmethoden conform NEN 6068. De dikte van de klamplaag en de kwaliteit van de mortelvoeg bepalen of de beoogde dertig, zestig of zelfs honderdtwintig minuten brandvertraging daadwerkelijk wordt gehaald.

Arbeidsomstandigheden en milieu

Werken met steenachtig materiaal brengt risico's met zich mee. De Arbowet is onverbiddelijk over kwartshoudend stof. Bij het op maat zagen of slijpen van stenen voor de klamplaag is bronafzuiging of nat zagen verplicht om de grenswaarden voor inadembaar stof niet te overschrijden. Fysieke belasting. Het metselen van klamplagen gebeurt vaak in krappe kelders of op kniehoogte. De sectorale arbocatalogus voor de bouwsector schrijft voor dat ergonomische hulpmiddelen en persoonlijke beschermingsmiddelen moeten worden ingezet om beroepsziekten te voorkomen. Restmateriaal en specieafval vallen onder de regels voor bouw- en sloopafval. Scheiden aan de bron blijft het uitgangspunt voor een verantwoorde uitvoering op de bouwplaats.

De klamplaag vindt zijn oorsprong in de pragmatiek van de negentiende-eeuwse utiliteitsbouw en woningbouw in de snel groeiende steden. Baksteen was de standaard. Ruimte was schaars. Kelders in grachtenpanden kampten met constante vochtinfiltratie door hoge grondwaterstanden en de poreuze aard van de toenmalige metselstenen. Men zocht een methode om deze ruimtes bruikbaar te houden zonder de fundering volledig te moeten vervangen. De oplossing was simpel: een extra schil van hardgebakken klinkers, direct tegen het bestaande werk aan.

Technisch gezien verschoof de focus in de loop van de twintigste eeuw. Waar de klamplaag eerst puur diende als vochtscherm in kelders, werd het later een instrument voor constructieve versterking en brandpreventie. De introductie van kalkzandsteen in de jaren '60 veranderde de snelheid van verwerking drastisch. Grotere formaten. Strakkere afwerking. De ambachtelijke bakstenen laag maakte plaats voor een meer gestandaardiseerde aanpak in de utiliteitsbouw, gedreven door strengere regelgeving rondom brandcompartimentering en geluidsisolatie tussen woningen. De techniek overleefde de modernisering omdat de behoefte aan massa in een beperkt volume bleef bestaan; een logisch gevolg van de overgang van handvormsteen naar massaproductie van kalkzandsteenblokken. De methode is door de decennia heen nauwelijks veranderd, maar de materialen zijn geëvolueerd van puur keramisch naar een breed scala aan steenachtige blokken die specifiek voor deze 'parasitaire' toepassing zijn geoptimaliseerd.

• https://www.encyclo.nl/lokaal/10789
• https://www.joostdevree.nl/shtmls/klamplaag.shtml
• https://www.encyclo.nl/begrip/Klamp (bouwkunde
• https://www.joostdevree.nl/shtmls/klampmuur.shtml
• https://nl.wikipedia.org/wiki/Verband_(bouwkunde