Klimtouw

In de bouw praten we vaker over een werklijn of veiligheidslijn dan simpelweg over een touw. Het is de levenslijn zodra de steiger ophoudt of de hoogwerker het bereik mist. Vanaf een hoogte van 2,5 meter is valbeveiliging geen suggestie meer, maar een harde eis vanuit de Arbowetgeving. Een klimtouw voor professioneel gebruik is een technisch hoogstandje dat energie absorbeert en de gebruiker op de juiste werkplek houdt. Zonder gedoe. Maar vergis je niet: een positioneringslijn is niet automatisch een valbeveiligingslijn. De juiste configuratie hangt af van de specifieke risico-inventarisatie op de bouwplaats. Veiligheid vraagt om een systeembenadering waarbij de lijn slechts één schakel is.

De inzet van een klimtouw op de bouwplaats start bij de fysieke koppeling aan een gecertificeerd ankerpunt. Dit ankerpunt bevindt zich idealiter boven de gebruiker om de valfactor te minimaliseren. Nadat de lijn is uitgelegd over het werkvlak, wordt een mechanisch apparaat zoals een lijnklem of een afdaalapparaat op het touw gemonteerd. De verbinding tussen dit apparaat en het harnas van de vakman vormt de feitelijke zekering. Het systeem is operationeel zodra de blokkeerfunctie is getest door een korte, krachtige ruk aan de lijn.

Verplaatsing over het touw is een continu proces van ontgrendelen en positioneren. Bij horizontale werkzaamheden wordt de lijn vaak strakgetrokken om een werkplekbegrenzing te creëren; de gebruiker kan hierdoor fysiek de rand van een dak of platform niet bereiken. Verticale beweging vereist een andere techniek waarbij het touw de volledige last draagt of als back-up fungeert bij het werken op een hangbrug of ladder. De interactie tussen de mechanische grijper en de mantel van het touw is hierbij essentieel. Door de hendel van een afdaalapparaat te bedienen, ontstaat er gecontroleerde wrijving die de daalsnelheid reguleert. Bij positionering wordt de lijn onder spanning gezet zodat de gebruiker beide handen vrij heeft voor de eigenlijke bouwactiviteiten. De vezelstructuur van de kern vangt eventuele schokken op door beperkte elastische vervorming, terwijl de buitenmantel bescherming biedt tegen de scherpe randen van de constructie.

Het verschil in rekcapaciteit

In de professionele klimtechniek maken we een strikt onderscheid tussen dynamische en semi-statische lijnen. Dynamische touwen zijn ontworpen om de energie van een vrije val te absorberen. Ze rekken aanzienlijk. Dit is cruciaal wanneer een klimmer boven zijn ankerpunt werkt. Denk aan de EN 892 normering. Zonder deze rek zou de klap op het menselijk lichaam bij een val fataal kunnen zijn.

Semi-statische lijnen, officieel 'low stretch' kernmanteltouwen genoemd (EN 1891), hebben juist een zeer beperkte rek. Dit is de standaard voor werkpositionering en rope access. Je wilt immers niet op en neer veren als een jojo terwijl je een boorhamer hanteert op veertig meter hoogte. Binnen de semi-statische categorie kennen we Type A en Type B. Type A is de robuuste variant voor algemeen professioneel gebruik. Type B heeft een lagere breeksterkte en vereist meer voorzichtigheid tijdens de inzet.

Niet elk klimtouw op de bouwplaats dient hetzelfde doel. De terminologie kan verwarrend zijn. Een greep uit de praktijk:

• Lijn voor werkplekbegrenzing: Deze voorkomt dat je de rand van een dak kunt bereiken. Vaak uitgevoerd als een vaste lengte touw met een eenvoudige blokkeerder.
• Positioneringslijn: Een instelbare lijn die onder spanning wordt gehouden. De vakman leunt in het touw om beide handen vrij te hebben.
• Veiligheidslijn (back-up): Een secundair touw dat alleen in actie komt als de primaire werklijn faalt.

Qua materiaal is polyamide (nylon) de norm vanwege de gunstige verhouding tussen sterkte en elasticiteit. Voor specifieke omgevingen bestaan er varianten met een aramide mantel. Die zijn hittebestendig. Handig bij laswerkzaamheden of het werken met slijptollen waar vonkenregens de standaard mantel direct zouden laten smelten. Polyester mantels worden soms gekozen voor hun hoge UV-bestendigheid en chemische resistentie in zware industriële omgevingen.

Scenario's op de bouwplaats

Een inspecteur op een glad, hellend dak van een monumentale kerk. Hij vertrouwt volledig op zijn semi-statische werklijn om stabiel te blijven staan terwijl hij de goten controleert. Strakgespannen. Bij de montage van zonnepanelen fungeert het touw vaak als een harde begrenzer; de monteur stelt de lijnklem zo af dat hij fysiek onmogelijk over de dakrand kan kieperen, zelfs als hij zou uitglijden over een losliggende dakpan. Geen val, maar preventie door werkplekbegrenzing.

Denk ook aan de staalmonteur die op grote hoogte constructiedelen moet lassen. Hij gebruikt een hittebestendige lijn met een speciale aramide mantel die niet direct smelt bij het eerste contact met een gloeiende lasspat, want een beschadigde kern betekent een direct onbruikbare lijn. Of de glazenwasser bij een modern kantoorpand met glasgevels. Twee lijnen. Eén om aan te werken en één als back-up, waarbij de veiligheidslijn pas spanning krijgt als het hoofdmechanisme onverhoopt faalt tijdens de gecontroleerde afdaling langs de ruiten. In de utiliteitsbouw zie je deze systemen ook terug bij het onderhoud aan liftschachten, waarbij de beperkte rek van een Type A touw essentieel is om nauwkeurig op de juiste verdieping te kunnen positioneren zonder te zwiepen.

De inzet van klimtouwen in de bouw is geen kwestie van vrije keuze; het is een strikt juridisch kader. De Europese PBM-verordening 2016/425 classificeert deze lijnen als Categorie III-producten. Dit zijn middelen die beschermen tegen risico's met zeer ernstige gevolgen, zoals de dood. Elk touw moet daarom een CE-markering dragen, onlosmakelijk gevolgd door het viercijferige nummer van de aangemelde instantie die de productiecontrole uitvoert. Zonder dat nummer is professioneel gebruik simpelweg niet toegestaan.

Het Arbobesluit artikel 3.16 dwingt de werkgever tot een specifieke prioritering. Eerst collectieve beveiliging, zoals steigers of leuningen. Pas als dat technisch niet haalbaar is, komen persoonlijke beschermingsmiddelen zoals het klimtouw in beeld. De NEN-EN standards fungeren hierbij als de 'stand der techniek'. Wie hiervan afwijkt, moet bij een incident kunnen aantonen dat een gelijkwaardig veiligheidsniveau is behaald. Een zware bewijslast.

Keuringen zijn onvermijdelijk. Een klimtouw moet minimaal elke twaalf maanden worden geïnspecteerd door een deskundige, of vaker bij intensief gebruik in agressieve omgevingen. Na een val? Direct uit de vaart nemen. Geen discussie mogelijk. De resultaten van deze inspecties horen thuis in een logboek dat op de bouwplaats aanwezig moet zijn voor controle door de Nederlandse Arbeidsinspectie. Een versleten mantel of een kern die een schok heeft opgevangen, degradeert het touw juridisch gezien direct tot afval.

Van hennep naar hightech. De geschiedenis van de klimlijn in de bouw is een verhaal van materiaalinnovatie. Tot halverwege de twintigste eeuw vertrouwde men op geslagen natuurvezels zoals manilla of hennep. Deze touwen waren zwaar. Ze rotte bovendien onzichtbaar van binnenuit zodra ze vochtig werden opgeslagen. De introductie van synthetische polymeren zoals polyamide (nylon) vlak na de Tweede Wereldoorlog veranderde alles. De treksterkte nam exponentieel toe. Schokabsorptie werd eindelijk voorspelbaar.

De echte technische doorbraak vond plaats in de jaren vijftig met de ontwikkeling van de kernmantelconstructie. Hierbij werd de lastdragende functie gescheiden van de beschermende functie. De kern draagt de massa; de mantel beschermt tegen schuren en UV-straling. In de jaren tachtig professionaliseerde de sector verder door de opkomst van industriële klimtechnieken, ook wel rope access genoemd. Dit dwong de overgang af van algemene sportklimtouwen naar de specifieke semi-statische werklijnen die we vandaag kennen. De informele praktijk van 'een touwtje spannen' maakte definitief plaats voor de juridisering en de komst van de EN-normeringen in de jaren negentig. Geen improvisatie meer. Alleen nog gecertificeerde systemen binnen een strikt wettelijk kader.

• https://beswic.be/nl/themas/arbeidsmiddelen/werken-op-hoogte/touwen
• https://www.highworks.be/
• https://ropeaccessnoord.nl/rope-access/
• https://www.safetyfreaks.nl/valbeveiliging/touwen.html
• https://www.arboportaal.nl/onderwerpen/werken-op-hoogte/wat-zegt-de-wet-over-werken-op-hoogte
• https://www.manutan.nl/blog/veiligheid-en-hygiene-op-de-werkvloer/valbeveiliging/
• https://theknowledge.nl/wetgeving-regels-werken-hoogte/