Klos
Definitie
Een klos is een compact steun- of afstandselement van hout, steen of kunststof dat fungeert als overgangspunt of drager voor constructiedelen zoals dakgoten of metselprofielen.
Omschrijving
Toepassing en uitvoering
De uitvoering van klossen begint bij de exacte positionering ten opzichte van de te dragen last. Bij dakgoten worden deze elementen doorgaans op regelmatige afstanden mechanisch bevestigd tegen de gevel of het dakbeschot, waarbij de uitlijning de uiteindelijke hellingshoek en stabiliteit van de gootconstructie dicteert. Vastzetten gebeurt met bouten of zware schroeven.
Bij het inmetselen van klossen voor de latere montage van kozijnen of trapbomen vindt de verwerking gelijktijdig met het opgaande metselwerk plaats. Het element wordt in de mortel gedrukt en omsloten door de omringende stenen. Dit zorgt voor een starre verbinding. De kopse zijde blijft daarbij vaak vlak met het muuroppervlak voor een naadloze aansluiting van het latere aftimmerwerk.
In de stelpraktijk van metselprofielen fungeert de klos als tijdelijk fixatiepunt. Men klemt of schroeft de klos aan de voet van het profiel om de zijwaartse druk van gespannen draden op te vangen. Stabiliteit is hierbij het enige doel. Soms dienen klossen als eenvoudige afstandhouders in een spouwconstructie, waarbij ze de ruimte tussen het binnenspouwblad en de isolatie of afwerking bewaken zonder zelf een dragende rol van betekenis te spelen. De dikte van de klos bepaalt in die gevallen de spatiëring. Hoogte-instellingen bij zware liggers worden vaak gerealiseerd door klossen van verschillende diktes te stapelen of juist heel specifiek op maat te zagen voor een exacte passing.
Functionele en decoratieve verschijningsvormen
De gootklos is waarschijnlijk de meest herkenbare variant in het straatbeeld. Je vindt ze in rijen onder de dakgoot, waar ze de overstek ondersteunen en de last van het hemelwater verdelen. Soms zijn deze elementen strak en puur functioneel. Andere keren hebben ze een subtiele profilering die de dakrand net wat meer karakter geeft. Er bestaat een dunne lijn tussen een klos, een modillon en een console. Waar de console vaak zwaar gedecoreerd is en een klassieke, bijna sculpturale uitstraling heeft, blijft de klos de ingetogen variant. Hij is er voor het werk, niet voor de sier.
Inmetselklossen vormen een andere categorie. Deze zijn na de oplevering vaak onzichtbaar, maar hun rol is cruciaal voor de afbouw. Deze houten blokken worden tijdens het metselen in de muur opgenomen om een solide basis te vormen voor het latere schroefwerk. Een trapboom of een zwaar kozijn heeft nu eenmaal vlees nodig om aan te hechten; in een harde baksteen of een brosse kalkzandsteen biedt een klos precies de nodige grip. In de restauratiepraktijk zijn dit vaak de probleemkinderen. Als vocht de muur binnendringt, verrot het hout en verliest de constructie zijn houvast.
Stelklossen dienen een tijdelijk, maar uiterst precies doel. Bij het stellen van profielen voor het metselwerk zorgen ze dat de boel op zijn plek blijft. Een simpel blokje hout. Geen poustpas. Toch kan het het verschil betekenen tussen een kaarsrechte gevel en een muur die hinderlijk uit het lood staat. In de spouwconstructie zien we bovendien de afstandsklos verschijnen. Dit is geen drager, maar een bewaker van de luchtspouw. Hij voorkomt dat isolatiemateriaal tegen het buitenblad aan leunt, waardoor de noodzakelijke ventilatie achter de gevelsteen gegarandeerd blijft. Soms volstaat een reststukje plaatmateriaal of een verduurzaamd houten latje, zolang de maatvoering maar constant is.
Praktijksituaties en varianten
Stel je een monumentale bakgoot voor na een heftige zomerse hoosbui. Honderden liters water drukken op de constructie. Hier fungeren de gootklossen als de cruciale schakel; ze dragen het gewicht van de gootbodem en dragen dit direct over naar de achterliggende muurplaat of het metselwerk. Zonder deze blokken zou de goot simpelweg torderen of van de gevel afscheuren.
- De onzichtbare verankering: Bij de renovatie van een oud herenhuis ontdekt de timmerman gaten in het metselwerk achter een loszittende trapboom. Hier zaten ooit de inmetselklossen. Deze blokken boden het nodige 'vlees' voor de schroeven, maar door decennia aan optrekkend vocht zijn ze vergaan, waardoor de constructieve verbinding is verdwenen.
- De tijdelijke fixatie: Op de nieuwbouwlocatie zet de metselaar zijn profielen uit. Onderaan het aluminium profiel klemt hij een vurenhouten klos tegen de fundering. Dit blokje vangt de zijwaartse druk op van de strakgespannen metseldraden, zodat het profiel exact te lood blijft staan tijdens het opgaande werk.
- Afstandhouder in de spouw: Bij het aanbrengen van harde isolatieplaten wordt soms een klosje gebruikt om de minimale luchtspouw te garanderen. Een simpel reststukje plaatmateriaal voorkomt dat de isolatie tegen het buitenblad kantelt en zo een koudebrug of vochtbrug vormt.
Simpel blokje, grote gevolgen. In de praktijk is de klos vaak de snelle, nuchtere oplossing voor complexe krachten. Of het nu gaat om een geprofileerd houten element dat de dakoverstek siert of een ruw stukje hout dat diep in de muur verborgen zit voor de montage van een zware plint, de functie blijft puur faciliterend. Geen decoratieve krullen zoals bij een console, maar pure massa op de juiste plek.
Wet- en regelgeving
Klossen lijken onbeduidend. De wet ziet dat anders. Het Besluit bouwwerken leefomgeving (BBL) eist dat elke constructie veilig is. Punt. Of het nu gaat om een goot of een zware trapboom die aan een klos hangt, de mechanische sterkte moet simpelweg gewaarborgd zijn. Geen excuses.
Bij gootklossen is de NEN-EN 1991 (Eurocode 1) een cruciale graadmeter. Deze norm beschrijft de belastingen waar een gebouw mee te maken krijgt. Sneeuwophoping. Extreme regenval. De klos vormt de fysieke overdracht van deze krachten naar de hoofddraagconstructie. Als de klos faalt, komt de hele goot naar beneden. Daarom moeten de afmetingen en de hart-op-hart afstand van de klossen stroken met de berekende belasting. Voor houten exemplaren dicteert NEN-EN 1995 bovendien de regels voor houtconstructies, waarbij zaken als vochtgehalte en duurzaamheidsklasse direct invloed hebben op de toelaatbare belasting.
In de sfeer van de gebruiksveiligheid speelt de klos een rol bij de verankering van trappen en leuningen. Een trapboom die aan verrotte inmetselklossen hangt, voldoet niet aan de fundamentele veiligheidseisen van het BBL. Er mag geen gevaar voor de gebruiker ontstaan. Bij renovaties is een inspectie naar de staat van deze verborgen houten delen vaak geen luxe maar bittere noodzaak om aan de zorgplicht te voldoen. Geen zichtbaar gebrek, wel een risico. De regels rondom brandveiligheid kunnen indirect ook eisen stellen aan klossen in de gebouwschil, vooral als deze klossen de spouw onderbreken of een verbinding vormen tussen brandcompartimenten.
Van restmateriaal naar constructieve noodzaak
Hout was altijd voorradig op de bouwplaats. De klos ontstond organisch uit de behoefte aan afstand en fixatie in de vroege vakwerkbouw en het traditionele metselwerk, waar restmateriaal van zware eiken balken een tweede leven kreeg als vulstuk of drager onder een overstek. Geen verspilling. Puur nut. Waar de middeleeuwse bouwmeester vertrouwde op het timmermansoog voor de dimensionering van deze steunpunten, dwingt de moderne constructeur nu tot exacte berekeningen op basis van de Eurocodes voor hout- en steenconstructies. De transitie van een willekeurig reststuk naar een genormeerd onderdeel markeert de professionalisering van de sector.
Industrialisatie en de opkomst van de bakgoot
De negentiende eeuw bracht standaardisatie in de architectuur. Gootklossen evolueerden in deze periode van ruwe, functionele blokken naar seriematig geproduceerde profielelementen die de massale opkomst van de burgerlijke bakgoot faciliteerden. In de naoorlogse woningbouw verschoof de focus bovendien naar de inmetselklos. Deze vurenhouten blokjes werden de standaard voor het verankeren van kozijnen in opkomende materialen zoals kalkzandsteen, een techniek die pas aan het eind van de twintigste eeuw terrein verloor aan mechanische ankers en kunststof stelblokjes. De klos transformeerde. Van een dragend hoofdelement naar een secundair hulpmiddel. Toch bleef de kern gelijk: massa bieden waar de muur dat zelf niet kan.
Meer over bouwkundige onderdelen en toebehoren
Ontdek meer termen en definities gerelateerd aan bouwkundige onderdelen en toebehoren
