Korinthische friezen

Dat Korinthische fries, het is méér dan zomaar een band. Het vormt de cruciale visuele schakel binnen het hoofdgestel van de Korinthische orde, ingeklemd tussen de architraaf – die de last draagt – en de imposante kroonlijst erboven. Zijn positie is vastomlijnd, altijd daar, als een statement van verfijning en structurele overgang. Dit element dient echter niet enkel als een constructief onderdeel; het is bij uitstek het canvas voor de rijkste decoraties die de klassieke architectuur kent. Denk aan die diepe, expressieve acanthusbladeren, de sierlijke voluten, uitbundige bloemmotieven, soms zelfs complete mythologische taferelen, uitgesneden in steen. Het is de Korinthische flair die hier tot volle bloei komt, een erfenis van Griekse perfectie, maar door de Romeinen met een ongekende weelde verder uitgewerkt. Die gedetailleerde afwerking, het vakmanschap dat daarachter schuilgaat, maakte het tot een symbool van grandeur. In moderne renovatieprojecten, waar historische precisie cruciaal is, is het correct reproduceren van zo’n fries dan ook een ambacht op zich; elk detail telt voor de authenticiteit.

Hoe ziet zoiets er dan uit in de praktijk, zo’n Korinthisch fries? Waar kom je het tegen, die uiting van klassieke grandeur? Heel concreet:

• Denkt u aan dat oude bankgebouw in het stadscentrum, vaak daterend uit de late 19e eeuw, de architectuur zwaar leunend op klassieke vormentaal. Net onder de daklijst, boven de kolommen en de architraaf, daar ontwaart men regelmatig een uitbundig gedecoreerde horizontale strook. Die strook, boordevol uitgesneden acanthusbladeren en meanderende plantmotieven, is een schoolvoorbeeld van een Korinthisch fries, het is méér dan zomaar een decoratieve plint; het brengt de hele gevel tot leven.
• Of neem een kijkje bij de restauratie van een monumentaal overheidsgebouw, een voormalig gerechtsgebouw bijvoorbeeld. Daar is men bezig de originele interieurs in ere te herstellen. Boven de imposante deuren, of langs de bovenranden van hoge wanden, verschijnen na het voorzichtig verwijderen van eeuwenoude verflagen en stucwerk ineens weer de contouren van gedetailleerde, vaak in stucwerk uitgevoerde friezen. Deze vertellen vaak hele verhalen, mythologische scènes of allegorische voorstellingen, typisch voor de Korinthische stijl. Het vakkundig restaureren hiervan, dat vraagt om precisie en historisch inzicht.
• Zelfs in de ruïnes van het oude Rome, bij de restanten van bijvoorbeeld de Tempel van Castor en Pollux op het Forum Romanum, zijn nog duidelijk de fragmenten van het hoofdgestel te herkennen. De eroderende steen toont nog altijd de diepte en de complexiteit van de oorspronkelijke Korinthische friezen, zelfs na tweeduizend jaar. De rijkdom van het beeldhouwwerk, zelfs in puin, spreekt boekdelen over het destijds toegepaste vakmanschap.

Wanneer Korinthische friezen onderdeel zijn van historische gebouwen, en dan met name die met de status van beschermd monument, komt er een heel specifiek wettelijk kader om de hoek kijken. In Nederland is de Erfgoedwet de primaire wetgeving die de bescherming en het beheer van rijksmonumenten regelt. Menig gebouw met zulke Korinthische architectuur, of het nu een openbaar gebouw betreft of een particulier pand, valt onder deze regeling. Dit brengt met zich mee dat elke ingreep – van een simpele reparatie tot een complexe restauratie of zelfs een aanpassing – aan dergelijke monumentale bouwonderdelen niet zomaar uitgevoerd mag worden. Er is dan een omgevingsvergunning vereist. De Omgevingswet, de nieuwe integrale wet voor de fysieke leefomgeving, heeft de procedures hiervoor gestroomlijnd, waarbij de cultuurhistorische waarde altijd een centrale rol speelt. Concreet betekent dit vaak dat er strenge eisen gesteld worden aan de te gebruiken materialen, de toegepaste restauratietechnieken en de esthetische principes die het oorspronkelijke karakter en de authenticiteit van het Korinthische fries moeten garanderen. Vakmanschap en historisch inzicht zijn hier geen luxe, maar bittere noodzaak om te voorkomen dat unieke architectonische details verloren gaan.

De Korinthische orde, waar het Korinthische fries onlosmakelijk deel van uitmaakt, manifesteerde zich als de jongste en meest sierlijke van de drie klassieke Griekse bouworden. Zijn ontstaansgeschiedenis, vaak verbonden met de legendarische Atheense beeldhouwer Callimachus rond de 5e eeuw v.Chr., is gehuld in mythen; een verhaal verhaalt van hem die geïnspireerd raakte door een acanthusplant die rond een mand groeide, bedekt met een dakpan. Een prachtig beeld, dat de rijkdom van het kapiteel en daarmee de toon voor de hele orde zette. De vroege Griekse toepassingen waren weliswaar elegant, denk aan de Temple of Apollo Epicurius bij Bassae, maar het was pas écht in de Romeinse architectuur dat de Korinthische orde – en met name het fries – zijn definitieve, exuberante vorm kreeg. De Romeinen omarmden de weelde, het detail, maakten er een symbool van imperialistische grandeur van. Dat fries werd bij hen een canvas voor ingewikkeld beeldhouwwerk, vaak veel dieper uitgesneden dan de Griekse voorgangers, vol mythologische scènes, triomfale symbolen of overdadige florale motieven.

Door de eeuwen heen bleef de Korinthische orde, met zijn kenmerkende fries, een favoriet element in de bouwkunst. De Renaissance herontdekte de klassieke vormentaal, en architecten zoals Vignola, Palladio en Serlio documenteerden en interpreteerden de klassieke canons, waaronder de precieze proporties en decoraties van het Korinthische fries. Het werd opnieuw een blijk van eruditie, van respect voor de oudheid. Later, in de Barok en het Neoclassicisme, zag men een heropleving, soms met een nog verdere extravagantie, soms juist met een strakke, puristische interpretatie. Van vorstelijke paleizen tot bankgebouwen en gerechtsgebouwen uit de 19e eeuw, dat Korinthische fries bleef de gevels en interieurs sieren, vaak uitgevoerd in marmer, zandsteen, of bij interieurs, in verfijnd stucwerk. Het is een constante in de architectuurgeschiedenis, het bewijs van een tijdloze fascinatie voor esthetiek en structurele verfijning, een detail dat nooit echt uit de mode raakte.

• https://www.joostdevree.nl/shtmls/korintisch.shtml
• https://nl.wikipedia.org/wiki/Fries_(kunst
• https://www.joostdevree.nl/shtmls/orden_de_vijf_orden_voorbeeld.shtml
• https://historiek.net/antieke-zuilen-bouwstijlen-griekse-oudheid/145031/
• https://nl.wikipedia.org/wiki/Acanthus_(bouwkunde
• https://nl.wikipedia.org/wiki/Hoofdgestel
• https://kunstgeschiedenis.jouwweb.nl/architectuur/de-grieken1
• https://inventaris.onroerenderfgoed.be/erfgoedobjecten/5423/teksten
• https://nl.wikipedia.org/wiki/Tandlijst
• https://en.wikipedia.org/wiki/Corinthian_order