Korinthische tempel

De Korinthische orde, de jongste onder de klassieke Griekse zuilenorden — Dorisch, Ionisch, Korinthisch —, valt op door haar onmiskenbare sierlijkheid. Wat de zuilen meteen verraadt? Die rijk gedecoreerde kapitelen. Denk aan een weelderig tafereel van acanthusbladeren, vakkundig gebeeldhouwd, met daartussen subtiele voluten – krullen, inderdaad – soms zelfs aangevuld met een bloemachtig ornament. Een visueel spektakel bovenaan de schacht. Anders dan de robuuste Dorische of de iets elegantere Ionische varianten, is de Korinthische zuil slanker; een elegante verschijning, altijd rustend op een geprofileerd basement. De oorsprong ligt onmiskenbaar in Griekenland, maar het was de Romeinse architectuur die deze orde werkelijk omarmde en tot grote bloei bracht.

De Korinthische tempel, een architectonisch juweel, kent niet zozeer 'soorten' als wel culturele interpretaties en uiteenlopende toepassingen door de eeuwen heen. Oorspronkelijk was deze orde, met haar weelderige kapitelen, in Griekenland voornamelijk een keuze voor interieurs of kleinere, meer verfijnde monumenten. Zelden stond een volledige Griekse tempel in Korinthische glorie. Dat veranderde drastisch met de Romeinen. Zij omarmden de Korinthische stijl volledig, maakten er de meest prominente zuilenorde van hun imposante tempelbouw. Denk aan de majestueuze Tempel van Mars Ultor in Rome, of de vrijwel perfect bewaarde Maison Carrée in Nîmes; stuk voor stuk Korinthisch, doch onmiskenbaar Romeins. Wat dan het verschil maakt? Het zit hem niet in een fundamenteel andere zuil – acanthusbladeren en voluten bleven het handelsmerk. Nee, de Romeinen schaalden op, integreerden vaak halfzuilen of pilasters direct in de muren van de cella, wat resulteerde in een zogenaamde pseudoperipterale tempel. Een architectonische vernuftigheid die zowel grandeur als efficiëntie bood. En ze waren niet bang om te experimenteren met plattegronden: de Korinthische orde sierde niet alleen de klassieke rechthoekige tempels, maar kwam ook magnifiek tot zijn recht bij circulaire constructies, zoals de Tempel van Vesta. Daar, waar de slanke, elegante zuilen een perfect verticale ritme vormden rondom een centraal element, onthulde de Korinthische tempel een heel ander karakter, een bewijs van zijn ongekende veelzijdigheid.

Waar ontmoet je de Korinthische stijl?

De Korinthische tempel, of elementen daarvan, kom je vaker tegen dan je misschien denkt, zelfs ver buiten de klassieke oudheid. Niet alleen in de Romeinse ruïnes, maar ook als inspiratiebron voor latere bouwstijlen.

• De Maison Carrée in Nîmes: Wie een wandeling maakt door het Franse Nîmes, stuit onvermijdelijk op de Maison Carrée. Een bijna intacte Romeinse tempel, een studie in Korinthische perfectie. Elk kapiteel is een festijn van acanthusbladeren, de slanke zuilen dragen het geheel met een onmiskenbare gratie. Hier zie je, ongefilterd, hoe de Romeinen de Korinthische orde tot hun eigen maakten, in volle glorie. Een stille getuige van architectonische meesterschap.
• Het Pantheon in Rome: Hoewel het hoofdportaal vaak doet denken aan de Dorische of Ionische orde, tref je binnen in het Pantheon, en dan met name in de nissen en bovenste geledingen, talloze Korinthische pilasters en zuilen. Ze zijn er, prominent aanwezig, maar geïntegreerd in een complexer geheel. Dit illustreert de veelzijdigheid van de Korinthische orde; hij past zich aan, van exterieur tot interieur, zonder zijn karakter te verliezen.
• Neo-klassieke architectuur wereldwijd: Stap een willekeurig regeringsgebouw, een statig bankkantoor, of een gerechtsgebouw binnen, en de kans is groot dat de architect zich heeft laten inspireren door de Korinthische stijl. Denk aan de portieken met hun imposante, versierde zuilen, of de gevels die de elegantie van het oude Rome ademen. Het zijn niet altijd complete tempels, maar de kapitelen met hun acanthusbladeren, de geprofileerde basements; ze zijn er. Een universele taal van grandeur, een bewijs van een tijdloze esthetiek die generaties bouwmeesters blijft boeien.

Vroege pracht, latere dominantie

De Korinthische orde, hoewel de jongste van de klassieke Griekse zuilenorden, kent een geschiedenis die pas echt tot bloei kwam onder een andere cultuur. Zijn geboorte situeert men ruwweg in het late 5e eeuw voor Christus, vaak gelinkt aan de beeldhouwer Callimachus. Men zegt dat hij, geïnspireerd door een acanthusplant die over een offermandje groeide, het karakteristieke kapiteel ontwierp. Een verhaal dat de weelderigheid goed schetst. In Griekenland zelf bleef de toepassing echter vaak beperkt. De sierlijke Korinthische zuil verscheen vooral in interieurs – denk aan de binnenste ring van de Tempel van Apollo Epicurius in Bassae – of bij kleinere, meer decoratieve bouwwerken. Het was een elegante keuze, een blijk van verfijnde smaak, maar zelden de dragende pijler van een volledige Griekse tempelfaçade; daarvoor waren Dorisch en Ionisch te ingeburgerd.

De ware transformatie kwam met de Romeinen. Zij, vanaf de 1e eeuw voor Christus, omarmden de Korinthische orde met open armen. De weelderige decoratie, de slanke proporties; het paste perfect bij hun streven naar grandeur en keizerlijke majesteit. Wat in Griekenland nog een bijrol speelde, werd in Rome het absolute middelpunt van de monumentale architectuur. Het was niet zomaar een stilistische voorkeur, het was een statement. De Korinthische tempel werd het toonbeeld van Romeinse macht en esthetiek, prominent aanwezig in hun fora, tempels en openbare gebouwen. De techniek evolueerde eveneens: waar Griekse tempels nog vaak uit losse trommels werden opgebouwd, perfectioneerden de Romeinen het gebruik van monolithische zuilen, wat een nog strakker en imposanter aanzicht gaf. De Korinthische orde, eens een ingetogen Griekse innovatie, werd de universele taal van de Romeinse bouwkunst.

En de invloed reikte verder dan de oudheid. Door de eeuwen heen bleef de Korinthische orde architecten boeien. Renaissancebouwmeesters, gretig zoekend naar de volmaaktheid van de klassieke oudheid, herontdekten haar. En in de Neoclassicistische periode, van de 18e tot ver in de 19e eeuw, werd de Korinthische tempel opnieuw de belichaming van elegantie en tijdloze schoonheid, toepast op talloze overheidsgebouwen, banken en herenhuizen wereldwijd. De Korinthische orde: een blijvend symbool van verfijning, van Griekse oorsprong, Romeinse doorbraak, en een blijvende inspiratiebron voor de bouwkunst.

• https://nl.wikipedia.org/wiki/Korinthische_orde
• https://historiek.net/antieke-zuilen-bouwstijlen-griekse-oudheid/145031/
• https://www.joostdevree.nl/shtmls/orden_de_vijf_orden_voorbeeld.shtml
• https://www.trynwalden.nl/nieuws/2022/10/erfgoed-in-de-trynwalden-nr-54-acanthusbladen-op-korinthische-zuilen-van-stania-state/
• https://en.wikipedia.org/wiki/Corinthian_order
• https://www.scholieren.com/verslag/werkstuk-latijn-korinthe
• https://www.worldhistory.org/trans/nl/1-11581/romeinse-architectuur/