Lava

Het is fascinerend hoe vloeibaar gesteente, dat tijdens een vulkaanuitbarsting uit de aarde spuit, transformeert. Die hete massa, afkoelend aan het aardoppervlak, stolt tot wat wij lavasteen noemen. Dit stollingsgesteente, werkelijk een wonder der natuur, kenmerkt zich door een inherente poreuze structuur; gasbellen, gevangen tijdens het stollingsproces, zijn daar debet aan. Juist deze specifieke eigenschappen – die uitgesproken poreusheid en een relatief gering gewicht – maken lavasteen buitengewoon geschikt voor tal van toepassingen in de bouw en aanleg. Denk aan funderingen, maar ook drainage en zelfs als toeslagmateriaal. Het is een veelzijdig spul, dat zeker.

Het woord 'lava' roept primair beelden op van gesmolten gesteente, heet en vloeibaar, voortkomend uit een vulkaanuitbarsting. Echter, in de bouwwereld refereert men doorgaans aan lavasteen, het gestolde product van die vulkanische activiteit. Dat is een belangrijk onderscheid, simpelweg de staat van materie. Lavasteen zelf kent diverse verschijningsvormen, afhankelijk van de bewerking en de beoogde toepassing. Denk allereerst aan lavagranulaat: dit omvat lavastenen die zijn gebroken en gezeefd tot specifieke korrelgroottes. Je vindt het in varianten als lavazand (fijne fractie), lavagrit (middelgrof) en lavagruis (grovere, hoekige deeltjes), elk met hun eigen rol in bijvoorbeeld drainage, substraat of als toeslagmateriaal voor lichtgewicht beton. Daarnaast bestaat er lavabreeksteen of lavakeien, grovere, onregelmatige stukken die onbewerkt of minimaal bewerkt worden toegepast, bijvoorbeeld in funderingen, grondkeringen of als decoratieve elementen. Een veelvoorkomende verwarring ontstaat met basalt, eveneens een stollingsgesteente van vulkanische oorsprong. Het fundamentele verschil zit hem in de structuur en dichtheid: waar lavasteen door de snelle afkoeling en ontsnappende gassen vaak een open, zeer poreuze structuur vertoont – soms zelfs bijna sponsachtig – is basalt over het algemeen veel dichter en compacter. Basalt is daardoor doorgaans zwaarder en harder, met een hogere druksterkte, wat het geschikt maakt voor heel andere toepassingen, zoals wegenbouw en als constructief materiaal waar meer draagkracht vereist is. De poreusheid van lavasteen is juist zijn kracht voor drainage en isolatie, een eigenschap die bij basalt veel minder prominent is.

Hoe ziet dat er nou concreet uit, dat gebruik van lavasteen? In de praktijk komt u dit vulkanische gesteente op diverse manieren tegen, vaak op plekken waar specificaties als lichtgewicht, waterdoorlatendheid of isolatie cruciaal zijn. Het zijn de details die tellen, juist dan maakt lavasteen het verschil.

• Drainage en infiltratie: Denk aan een regenwaterbuffer, verborgen onder een terras of in een wadi. Daar zorgt lavagranulaat, met zijn uitstekende waterdoorlatendheid en grote interne oppervlak, voor de snelle afvoer én tijdelijke opslag van hemelwater. Een effectieve manier om wateroverlast te bestrijden, simpelweg. Ook bij de aanleg van Franse drains rondom funderingen is lavagrit vaak de onbetwiste keuze, het water vloeit soepel door de structuur heen.
• Lichtgewicht funderingen en ophogingen: Een nieuw aan te leggen weg of fietspad over een zettingsgevoelige ondergrond? Traditionele materialen zijn vaak te zwaar. Lavabreeksteen of lavagranulaat reduceert het eigen gewicht van de fundering aanzienlijk, minimaliseert zettingen en behoeft minder paalwerk. Een slimme zet bij slappe veengronden bijvoorbeeld.
• Substraat voor groendaken en plantenbakken: Op een plat dak komt een uitgebreid groendak, de beplanting moet goed wortelen en tegelijkertijd voldoende vocht vasthouden, maar ook afvoeren. Een substraatmengsel met een hoog percentage lavagranulaat is dan ideaal. Het is licht, stabiel en biedt de planten een perfecte leefomgeving. Ook voor bomen in bakken op stedelijke pleinen; minder gewicht, betere wortelontwikkeling.
• Toeslagmateriaal voor lichtgewicht beton en isolatie: Soms vraagt een constructie om beton dat minder weegt, of om een vloer die extra isoleert. Lavagranulaat als toeslagmateriaal in beton of isolerende mortel is een beproefde methode. Een aanzienlijke gewichtsreductie is het gevolg, terwijl de thermische isolatie verbetert. Minder energieverbruik, een comfortabeler binnenklimaat.

Hoewel lava als natuurlijk vulkanisch gesteente primair een onbewerkt product is, vindt de toepassing ervan in de bouw en civiele techniek plaats binnen de kaders van diverse normen en regelgeving. Dit verzekert de kwaliteit, veiligheid en functionaliteit van de constructies waarin het materiaal wordt verwerkt. Denk bijvoorbeeld aan NEN-EN 13055, de Europese norm die lichte toeslagmaterialen voor beton, mortel en grout omvat. Hierin worden specifieke eisen gesteld aan eigenschappen zoals korreldichtheid, wateropname en sterkte, cruciaal wanneer lavagranulaat wordt ingezet om lichtgewicht beton te vervaardigen.

Voor toepassingen in de grond-, weg- en waterbouw, zoals funderingslagen en drainagesystemen, is NEN-EN 13242 van belang. Deze norm beschrijft de eisen voor toeslagmaterialen voor ongebonden en hydraulisch gebonden materialen. De specificaties richten zich dan op aspecten als korrelverdeling, de vorm van de deeltjes, en duurzaamheid onder uiteenlopende omgevingscondities. De naleving van deze normen waarborgt dat lavasteen als aggregaat zijn beoogde functie effectief kan vervullen, of het nu gaat om het reduceren van zettingen of het bevorderen van waterinfiltratie.

Op een hoger niveau stelt het Besluit bouwwerken leefomgeving (BBL) functionele eisen aan bouwwerken, waaronder aspecten als constructieve veiligheid, waterhuishouding en thermische isolatie. Het gebruik van lavasteen, met zijn specifieke eigenschappen – poreusheid, laag soortelijk gewicht, isolatiewaarde – draagt direct bij aan het voldoen aan deze prestatie-eisen. Denk aan de waterdoorlatendheid die helpt bij hemelwaterafvoer, of de isolerende werking die bijdraagt aan energiezuinigheid van gebouwen.

Vulkanisch gesteente, als fundamenteel bouwmateriaal, is beslist geen noviteit. Reeds in de oudheid erkenden beschavingen, van de Romeinen met hun baanbrekende puzzolaanbeton tot de Maya’s en hun vulkanische tufsteen, de robuuste en soms uitzonderlijke eigenschappen van deze aardse producten. Het ging daarbij primair om hardheid, duurzaamheid en een zekere bewerkbaarheid. Een diepergaand begrip van de meer specifieke, poreuze varianten van vulkanisch gesteente, zoals lava, en de gerichte toepassing daarvan in de bouw is echter een recentere ontwikkeling.

De brede adoptie van lavagranulaat als gespecialiseerd toeslagmateriaal, met name in Europa, is sterk verbonden met de naoorlogse bouwhausse en de daaropvolgende behoefte aan efficiëntere, lichtere constructies. Vooral vanaf de tweede helft van de 20e eeuw, toen de vraag naar lichtgewicht beton voor hogere gebouwen en constructies op slappe ondergronden toenam, begon men de unieke eigenschappen van lava – het lage soortelijk gewicht en de poreuze structuur – systematisch te exploiteren. Ook in de wegenbouw, als lichtgewicht ophoogmateriaal en voor drainagedoeleinden, groeide de erkenning van het vulkanische gesteente.

In de afgelopen decennia is de rol van lava, met name in de civiele techniek, verder geëvolueerd. De toenemende aandacht voor watermanagement, de aanleg van duurzame infrastructuur en de opkomst van groendaken en hittestressmitigatie in stedelijke gebieden heeft de vraag naar materialen met uitstekende drainagecapaciteiten en isolatiewaarden aanzienlijk gestimuleerd. Lava, een product van geologische processen, bewees zich hierin als een natuurlijk, effectief en relatief duurzaam alternatief voor meer conventionele, zwaardere aggregaten. Het is een ontwikkeling die de technische waarde van een ogenschijnlijk simpel gesteente diepgaand heeft verankerd in de hedendaagse bouwpraktijk.

• https://www.joostdevree.nl/bouwkunde2/jpgv/verticale_tuin_23_groengevel_modulogreen_www_mostertdewinter_nl.pdf
• https://www.joostdevree.nl/shtmls/natuursteen_bestekstermen_cultureel_erfgoed.shtml
• https://stjoost.nl/studies/new-design-and-attitudes/
• https://www.zandcompleet.nl/product/lava-split-losgestort/
• https://www.zandcompleet.nl/lava-korrel/