Loodsluiting

Overgangen in de gebouwschil zijn berucht. Waar een schoorsteen het dakvlak doorbreekt of een gevel aansluit op een plat dak, krijgt vocht vrij spel. Een loodsluiting biedt de oplossing. Het materiaal is zwaar. Het is taai. Maar bovenal is bladlood extreem vervormbaar. Met een loodklopper drijft de vakman het metaal in de exacte contouren van de ondergrond, een techniek die geen enkele kitnaad kan evenaren. Na verloop van tijd vormt zich een natuurlijke patinalaag door oxidatie. Deze grijze beschermlaag stopt verdere corrosie en geeft het lood zijn karakteristieke uitstraling. Een goed gedetailleerde loodsluiting overleeft vaak de rest van de dakbedekking. Het is puur functioneel ambacht.

De fysieke verwerking van een loodsluiting vangt doorgaans aan bij de verankering in het opgaande metselwerk, waarbij een horizontale sleuf in de voeg de nodige ruimte biedt voor de bovenrand van de strook bladlood. Fixatie vindt plaats door het lood diep in de inkassing te drukken en te borgen met klemmen of loodproppen, waarna de voeg weer wordt afgedicht met specie. Het metaal hangt dan aanvankelijk vrij over de aansluiting. Dan begint het drijven. Met een loodklopper wordt het materiaal strook voor strook in de juiste vorm gedwongen. Het lood vloeit over de welvingen van de onderliggende dakpannen. Tik voor tik. Geen kieren.

Bij het overbruggen van grotere lengtes worden meerdere stroken met een overlap over elkaar heen gelegd. Deze verbinding voorkomt dat opstuwend hemelwater door capillaire werking of winddruk achter de barrière terechtkomt. Bij hoeken of complexe doorvoeren wordt de strook ingesneden, gevouwen of in elkaar gedreven om een ononderbroken waterkering te realiseren. Het materiaal moet kunnen werken. Lood reageert op temperatuurwisselingen. Daarom wordt bij de bevestiging altijd rekening gehouden met thermische expansie, zodat het metaal niet gaat plooien of scheuren wanneer het in de volle zon warm wordt en vervolgens weer afkoelt. Massa en vormsluiting doen het werk.

Loketten en voetlood

Loodsluitingen verschijnen in diverse gedaanten, afgestemd op de helling van de constructie. Bij horizontale aansluitingen, zoals onderaan een kozijn of bij de overgang van een gevel naar een plat dak, spreken we van voetlood. Dit zijn vaak lange, doorgaande stroken. Bij een schuin dak dat tegen een opgaande muur loopt, werkt een rechte strook niet. Hier past de vakman loketten toe. Dit zijn individuele, overlappende stukken lood die trapsgewijs de daklijn volgen. Elk loket wordt apart in de voeg verankerd. Waarom die losse delen? Simpel. De thermische uitzetting van lood is aanzienlijk; een ononderbroken strook van vele meters zou bij temperatuurwisselingen onherroepelijk gaan plooien of scheuren. Loketten vangen die beweging moeiteloos op. Stapeling zorgt voor waterdichtheid.

Noklood en kilgootlood

Op het hoogste punt van het dak vinden we het noklood, dat de overgang tussen de bovenste pannen en de nokvorsten afdicht. Het moet extreem vervormbaar zijn om de welving van de pannen aan beide zijden te volgen. In de 'oksels' van een dakconstructie, de kilgoten, wordt lood ingezet om de aansluiting tussen de pan en de gootconstructie te maskeren. Het materiaal vangt daar de grootste stromen hemelwater op.

Vaak ontstaat er verwarring tussen een zichtbare loodsluiting en spouwlood. Hoewel beide van bladlood zijn, verschillen ze fundamenteel in positionering en doel. Spouwlood bevindt zich onzichtbaar in de spouwmuur. Het voert indringend vocht via de binnenzijde van het buitenblad naar buiten, vaak net boven een latei of boven de fundering. De loodsluiting is de uitwendige barrière. Soms worden ze gecombineerd; het spouwlood watert dan af óp de loodsluiting. Een keten van waterkering. Van binnen naar buiten.

De moderne bouwplaats ziet steeds vaker loodvervangers. Dit zijn composietmaterialen, meestal op basis van EPDM of gemodificeerde bitumen, voorzien van een strekmetalen inlage voor de stijfheid. De voordelen? Lichter gewicht. Minder diefstalgevoelig. Geen kans op looduitloging op de pannen. Maar de purist zweert bij traditioneel bladlood. De reden is simpel: de massa en de unieke 'drijfbaarheid'. Lood laat zich in hoeken kloppen waar kunststof alternatieven gaan rimpelen of simpelweg niet blijven staan. In de restauratie en bij monumenten is echt bladlood nog altijd de standaard. Geen discussie mogelijk.

Denk aan een gemetselde schoorsteen die halverwege een schuin pannendak oprijst. Aan de onderzijde zie je een grijze, metaalachtige kraag die de overgang naar de pannen afdicht. Het lood ligt niet los; het volgt nauwkeurig de golven van de dakpannen. Je herkent het werk van de vakman aan de subtiele hamerslagen in het oppervlak. Geen kieren. Geen kit. Gewoon massa die de vorm van de ondergrond aanneemt.

Een ander herkenbaar beeld: de aansluiting van een plat dak van een uitbouw tegen de bestaande achtergevel. Hier hangt een brede strook lood als een onverwoestbaar schort over de opgaande dakrand. Het zit diep in de lintvoeg van het metselwerk verankerd. Bij een oudere woning zie je vaak een witte uitslag op de pannen onder het lood. Dat is oxidatie. Een teken dat de loodsluiting zijn natuurlijke beschermlaag, de patinalaag, aan het vormen is. Het metaal wordt dof. Het wordt donkergrijs. Het hoort bij het gevelbeeld.

Kijk ook eens naar de zijkant van een dakkapel. De aansluiting met de schuine kap wordt hier vaak gevormd door elkaar overlappende stukken lood. Stapeling als schubben. Elk deel vangt het water van het bovenliggende deel op en voert het naar buiten. Zelfs bij zware storm en opstuwend water blijft de constructie droog. Het is een visueel ritme van metaal dat de daklijn volgt. Functioneel en esthetisch tegelijk.

Vochtwering en het BBL

Regels zijn hard. Water is harder. In het Besluit bouwwerken leefomgeving (BBL) staan de functionele eisen waaraan een uitwendige scheidingsconstructie moet voldoen. Een gebouw moet simpelweg waterdicht zijn. De loodsluiting fungeert hierbij als het kritieke detail om aan de prestatie-eisen voor waterdichtheid van daken en gevels te voldoen. NEN 2778 biedt hierbij de methodiek om de waterdichtheid te bepalen. Geen lekkage toegestaan. Zo simpel is het in de basis.

Kwaliteit van het metaal

Niet elk stuk metaal mag zomaar op het dak. NEN 7065 is hier de leidraad. Deze norm stelt specifieke eisen aan de chemische samenstelling en de mechanische eigenschappen van bladlood. Dikte is essentieel. Voor standaard aansluitingen wordt vaak uitgegaan van minimaal 18-ponds lood, wat overeenkomt met een dikte van circa 1,59 mm. Bij monumenten of locaties met een hoge windbelasting schuift dit op naar zwaardere klassen. De massa bepaalt de weerstand tegen opwaaien.

Arbeidsomstandigheden en milieu

Lood is een zwaar metaal. Dat brengt verantwoordelijkheden met zich mee. De Arbowetgeving stelt strikte regels voor de verwerking ervan door vakmensen. Hygiëne op de bouwplaats is cruciaal om orale opname van loodstof te voorkomen. Handen wassen voor het eten. Daarnaast speelt de milieuwetgeving een rol bij de uitloging van zware metalen. Het gebruik van patineerolie is niet alleen een esthetische keuze; het versnelt de vorming van de stabiele oxidatielaag. Deze laag voorkomt dat looddeeltjes met het regenwater in het oppervlaktewater terechtkomen. Verantwoordelijk bouwen vraagt om deze discipline.

De Romeinen wisten het al. Lood is duurzaam. Onverwoestbaar bijna. In de middeleeuwen verscheen het metaal op de daken van kathedralen en kastelen voor de meest kritieke afdichtingen. Destijds kende de bouwsector alleen gietlood. Dit materiaal werd handmatig op zandbedden gegoten. De dikte was variabel. Onvoorspelbaar ook. Het resultaat was een zware, vaak te dikke barrière die lastig te verwerken bleek bij complexe details.

De grote technische omslag kwam met de industrialisatie. Mechanische walserijen maakten het mogelijk om walslood te produceren. Uniformiteit werd de nieuwe standaard. De dikte was voortaan over de gehele lengte exact gelijk, wat leidde tot de introductie van gewichtsklassen uitgedrukt in ponden. Deze standaardisatie maakte berekeningen voor dakbelastingen betrouwbaar. Het gereedschap veranderde echter nauwelijks. De houten loodklopper bleef het primaire instrument. Een tijdloos stuk gereedschap. Vakmanschap bleef vereist om het materiaal te drijven zonder het te forceren. In de loop van de 20e eeuw dwenzen strengere milieuregels de sector tot aanpassingen. De introductie van patineerolie was hierbij cruciaal. Het versnelt de vorming van een stabiele oxidatielaag kunstmatig. Vroeger wachtte men simpelweg op de regen. Nu dicteert de regelgeving een directe bescherming tegen uitloging. Van puur gietwerk naar een genormeerd bouwproduct.

• https://www.joostdevree.nl/shtmls/lood.shtml
• https://www.joostdevree.nl/bouwkunde2/jpgl/lood_9_brochure_lood_in_de_bouw_www_bouwlood_nl.pdf