Marmerschilderwerk

Het ambacht van marmerschilderen draait om de optische illusie van diepte en textuur. Een vakman bestudeert eerst de geologie van de steen voordat de kwast het oppervlak raakt. Het gaat hierbij niet enkel om het trekken van wat lijntjes; de opbouw in transparante lagen is cruciaal voor een overtuigend resultaat. Vaak wordt gewerkt op een perfect gladde ondergrond om de suggestie van gepolijst steen te wekken. Deze methode biedt uitkomst waar echt natuursteen te zwaar of te kostbaar is. Denk aan houten kolommen die de suggestie van massief gesteente moeten wekken zonder de constructie onnodig te belasten.

De uitvoering vangt aan op een perfect vlakke, vaak lichte basislaag die als canvas dient voor de verdere opbouw. Hierop brengt de schilder het glacis aan; een transparant bindmiddel dat door een trage droogtijd ruimte biedt voor de manipulatie van pigmenten. In deze natte laag ontstaan de eerste contouren. Met een natuurspons of een prop textiel wordt de basisstructuur in de verf geklopt om de typische wolkachtige variaties van natuursteen te imiteren.

Dan volgt de adering. Een veder of een scherp penseel trekt grillige banen door de vloeibare laag heen, waarbij de handbeweging de geologische logica van echte steenformaties volgt. Geen enkele lijn is identiek. Het zogenaamde 'dassen' vormt een cruciale stap in het proces. Met een uiterst zachte daskwast worden de scherpe aanzetten en lijnen weggeveegd tot een diffuus geheel dat de suggestie van diepte onder het oppervlak wekt. Het resultaat steunt op deze gelaagdheid. Vaak worden meerdere transparante lagen over elkaar heen gezet om de complexe kristalstructuur van echt marmer te benaderen. Na volledige doordroging wordt het oppervlak afgewerkt met een vernislaag die de kleuren ophaalt en de karakteristieke glans van gepolijst gesteente reproduceert.

Marmer is zelden gewoon marmer. In de wereld van de imitatietechnieken dicteert de gewenste steensoort de specifieke penseelvoering. Carrara blijft de klassieke standaard. Wit met die kenmerkende grijze, dromerige aders die de suggestie van diepte wekken zonder de ruimte te domineren. Maar de vakman kijkt verder dan wit. Een Vert de Mer vraagt om een totaal ander palet; diepgroene basistonen met bijna agressieve, witte kristalstructuren die eruitzien alsof ze elk moment uit het oppervlak kunnen breken.

Er bestaat vaak verwarring tussen marmerschilderen en technieken zoals scagliola of stucco lustro. Hoewel het visuele resultaat sterke overeenkomsten vertoont, is marmerschilderwerk een puur oppervlakte-effect. Een illusie opgebouwd uit flinterdunne laagjes glacis op een harde ondergrond. Bij scagliola wordt de 'steen' door de hele massa van een gipsmengsel heen gevormd, wat het een fysieke imitatie maakt in plaats van een schilderkunstige. Het is het verschil tussen het schilderen van een beeld en het kneden van de klei.

Verschillende types marmerimitaties vragen om unieke benaderingen:

• Breccia-imitaties: Gekenmerkt door een gefragmenteerd uiterlijk van hoekige 'gebroken' steenstukjes die in een donkerdere massa lijken te drijven.
• Sienna: Een warmgeel marmer met complexe paarsachtige of bruine adering, veelvuldig toegepast in statige achttiende-eeuwse lambriseringen.
• Portoro: Ook wel het zwarte goud genoemd. Diepzwart met goudgele aders die als grillige bliksemschichten over het oppervlak lopen en een extreem hoog contrast vereisen.

Een bijzondere niche binnen het ambacht is de fantasiemarmer. Hierbij volgt de schilder geen strikte geologische regels. Hij creëert een 'marmer' dat in de natuur niet voorkomt. Puur om een specifieke kleurharmonie in een interieur te forceren. Ongebonden door de wetten van de natuurkunde, maar strikt gebonden aan de wetten van de esthetiek. Soms zelfs met metallic pigmenten of onnatuurlijke kleurverlopen die de suggestie van een kostbaar mineraal wekken zonder een directe kopie te zijn.

Een houten schouw in een monumentaal herenhuis. De bewoners wensen de allure van wit marmer, maar de houten draagconstructie staat de massa van massief natuursteen simpelweg niet toe. De oplossing: een vakkundige imitatie van Carrara-marmer. Dunne, grijze aders vloeien over de geprofileerde lijsten van het hout. Het resultaat oogt loodzwaar. Het weegt nagenoeg niets.

In een moderne hotellobby fungeert een strakke balie als centraal punt. De keuze valt op een 'Portoro'-look. Diepzwart met goudgele adering. Hier biedt schilderwerk een specifiek praktisch voordeel. Een breuk of diepe kras in een echte marmerplaat betekent vaak vervanging van het hele blad. In het schilderwerk is een beschadiging met enkele penseelstreken en een nieuwe vernislaag onzichtbaar te retoucheren.

Restauratie van kerkinterieurs vraagt vaak om historische consistentie. Muren en zuilen lijken op zeldzame steensoorten uit groeves die inmiddels decennia gesloten zijn. De schilder reconstrueert hier de specifieke geologische kenmerken. Zo blijft het visuele ritme van het gebouw bewaard zonder dat er kostbaar transport van zware materialen nodig is. Soms wordt er bewust gekozen voor een fantasiemarmer. Puur om een kleuraccent uit een bestaand tapijt of schilderij terug te laten komen in een lambrisering. Geen kopie van de natuur, maar een esthetische toevoeging.

De juridische kaders voor marmerschilderwerk concentreren zich hoofdzakelijk op de Erfgoedwet en milieuvoorschriften. Bij restauraties van monumentale panden is de Erfgoedwet leidend. Authentiek schilderwerk uit specifieke stijlperiodes wordt hierin beschouwd als onderdeel van het monumentale casco. Je mag niet zomaar een historische imitatie overschilderen of verwijderen. Vaak is voorafgaand kleuronderzoek door een gecertificeerd specialist verplicht om de oorspronkelijke pigmenten en bindmiddelen te identificeren. De Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed hanteert hiervoor strikte richtlijnen.

Gezondheid en milieu bepalen de materiaalkeuze. De Arbowetgeving verbiedt in veel gevallen het grootschalig gebruik van oplosmiddelrijke producten binnenshuis. Het Besluit verfproducten limiteert de emissie van vluchtige organische stoffen (VOS). Traditionele glacesertechnieken op basis van terpentijn zijn hierdoor grotendeels vervangen door watergedragen systemen of VOS-arme alternatieven. Voor de professionele schilder betekent dit een directe beperking in de open tijd van de verf. De techniek moet zich aanpassen aan de wet.

Brandveiligheid speelt een rol bij de afwerking van vluchtwegen. Het Besluit Bouwwerken Leefomgeving (BBL) stelt eisen aan de brand- en rookklasse van oppervlakteafwerkingen. Hoewel een dunne verflaag zelden een risico vormt, kunnen dikke lagen vernis of specifieke synthetische toplagen de brandklasse negatief beïnvloeden. In publieke gebouwen moet de toegepaste afwerking voldoen aan de Europese norm NEN-EN 13501-1. Veiligheid gaat voor esthetiek. Geen uitzonderingen.

Marmerschilderen is geen moderne vinding. Al in de klassieke oudheid zochten ambachtslieden naar manieren om de visuele rijkdom van natuursteen te kopiëren zonder de logistieke nachtmerrie van loodzwaar transport. Romeinse fresco's in Pompeï tonen vroege vormen van deze illusie. Het was pure noodzaak. Kostbare steensoorten uit afgelegen groeves waren simpelweg te duur voor elke wand in een villa. Schilders boden de oplossing.

Tijdens de renaissance en de barok beleefde de techniek een ongekende technische bloeiperiode. Architecten gebruikten de methode om visuele hiërarchie in kerkinterieurs en paleizen aan te brengen. Vaak werd echt marmer op ooghoogte gecombineerd met geschilderde varianten op hoger gelegen, minder bereikbare delen. De zeventiende eeuw bracht specialisatie. Schilders ontwikkelden specifieke gereedschappen, zoals de daskwast van dassenhaar, om de zachte kleurovergangen van sedimentair gesteente te vangen. Het ambacht werd een geheime wetenschap, overgedragen van meester op gezel binnen de gilden.

In de negentiende eeuw volgde een democratiseringsgolf. De opkomende burgerij verlangde naar de grandeur van de adel. Herenhuizen werden massaal voorzien van gemarmerde lambriseringen en schouwen. Vakscholen schoten uit de grond. Handboeken uit deze periode beschreven minutieus de recepturen voor glaces op basis van lijnolie en natuurlijke aardpigmenten zoals omber, sienna en oker. De focus lag op een bijna wetenschappelijke imitatie van de werkelijkheid. Geen vrije kunst, maar geologische nauwkeurigheid.

De twintigste eeuw bracht een kentering. Met de opkomst van het modernisme en het functionalisme verdween de behoefte aan ornamentiek. De techniek raakte op de achtergrond en werd louter nog toegepast in de restauratiesector. Pas recentelijk is er een herwaardering zichtbaar. In de hedendaagse bouwkunst wordt marmerschilderwerk niet langer gebruikt als goedkope vervanger, maar als een bewuste ambachtelijke luxe. De evolutie van materialen is hierbij essentieel; de transitie van zware oliegedragen systemen naar sneldrogende, watergedragen acrylaten heeft de werkwijze fundamenteel veranderd, zonder de klassieke beeldtaal aan te tasten.

• https://www.joostdevree.nl/bouwkunde2/jpgp/pdf_004_kleuren_nieuwe_bouwen_interbellum_proefschrift_maria_g_polman.pdf
• https://piershil.com/historie/1659-1733-kunstschilder-thomas-van-der-wilt/
• https://rijnmondtoen.com/johan-hendrik-van-mastenbroek/
• https://koninklijkfriesgenootschap.nl/wp-content/uploads/2021/01/DVF_1969_49.pdf
• https://www.commissiemer.nl/projectdocumenten/00001887.pdf
• https://oar.onroerenderfgoed.be/publicaties/MENL/134/MENL134-001.pdf