Middensteen

Je zoekt in de vakliteratuur naar de 'middensteen', en wat vind je? Niet veel, eerlijk gezegd. Het is geen term die je in bestekken of normen tegenkomt, geen gestandaardiseerde baksteensoort zoals een kop of een strek. En toch, de gedachte erachter, die is er wel degelijk. Het concept van een steen die het midden houdt, die centraal staat, die ergens de focus is. Want, laten we eerlijk zijn, er zijn constructies waar een steen, ondanks dat hij geen formele naam heeft, wel degelijk de 'middensteen' voelt. Dat kan de functie zijn, gewoon, de plek waar hij zit. Of een ornament, de blikvanger. Het is eerder een beschrijving van positie of belang, dan van vorm of materiaal. Een betonnen 'middensteen' in een hanenkam, bijvoorbeeld. Die zit daar precies, in het midden, symmetrisch. Niet zomaar een steen; hij bepaalt het beeld.

Het begrip 'middensteen' is, om helder te zijn, geen gestandaardiseerde classificatie. Je zoekt vergeefs naar specifieke typen of varianten in bouwcatalogi of technische handboeken; die bestaan simpelweg niet. Deze term dient eerder als een beschrijvende aanduiding, gekoppeld aan de unieke positie of het belang van een steen binnen een metselwerk. Het gaat om de plek, de focus, de functie die zo'n steen op dat specifieke moment vervult. Want midden kan functioneel zijn, visueel dominant, of puur een kwestie van symmetrie.

Vaak ontstaat er enige verwarring, zeker bij leken, tussen een 'middensteen' en een 'sluitsteen'. Een sluitsteen – denk aan die cruciale wigvormige steen bovenin een boog – is natuurlijk per definitie een middensteen. Hij zit centraal, draagt de last, en sluit de constructie. Essentieel. Maar het omgekeerde is allerminst waar. Niet elke middensteen is een sluitsteen, nee, verre van. Een middensteen kan simpelweg een reguliere baksteen zijn, of een ander element, dat door zijn centrale positionering in een borstwering, een fries, of als decoratief accent in een gevel, de aandacht opeist. Het is de visuele of positionele nadruk die telt, niet per se een structureel kritische rol zoals bij de sluitsteen die een hele boog bijeenhoudt. Een 'middensteen' kan dus óók de naamloos centrale steen zijn in een hanenkam, of een decoratieve plaquette exact in het hart van een metselveld. De essentie is de locatie, de centrale rol, en de betekenis die daaraan wordt toegekend, los van formele bouwkundige benamingen of materiaaleigenschappen.

Een 'middensteen' is geen term die je zomaar op de bouwplaats roept en iedereen weet direct welk product je bedoelt. Het is context, pure context. Zie je een hanenkam boven een raamkozijn, dan is er vaak die ene, perfect gecentreerde baksteen. Die zit daar, recht in het midden, evenwichtig. Die noem je dan de middensteen. Geen speciaal type, gewoon die éne.

Of neem een gevel. Een vlak van metselwerk, strak en uniform. En dan, exact in het midden, een vierkante natuursteen plaquette met een jaartal of initialen. Die specifieke steen, dat decoratieve accent, dat is in deze setting de middensteen. Of soms, heel subtiel, een afwijkende kleur baksteen in het hart van een anderszins monolithisch metselwerk. Het trekt de blik, creëert een focuspunt. Dat is precies de functie: centraal staan, visueel of als referentiepunt.

Zelfs in een eenvoudige tuinmuur kan het opduiken. Een rij van standaard bakstenen, en dan, pal in het midden van een segment, een grotere, ruwer bewerkte zwerfkei die eruit springt. Die ene kei, hoe gewoontjes ook, door zijn positionering en afwijkende aard, wordt de middensteen van dat muurgedeelte. Het zijn van die elementen die zonder formele bouwkundige titel toch een centrale rol spelen.

• https://www.meijerinkbv.nl/wolkershof-soest-veelzijdig-vakmanschap/
• https://www.dezonnewijzerkring.nl/zw-maand/zw-maand-04/zw-04-03.php
• https://archive.org/stream/jaarboekvanhetm09gebigoog/jaarboekvanhetm09gebigoog_djvu.txt