Modillon

Wie zich verdiept in de klassieke bouwkunde, stuit onvermijdelijk op de modillon. Dit is zo'n bouwelement dat de gevel van een gebouw aanzienlijk kan verrijken, en wel op een specifieke manier. De modillon, een type console maar dan met zijn eigen karakter, duikt vaak op onder de zware uitkragingen van kroonlijsten, langs dakoverstekken of ter ondersteuning van een balkon. Het primaire doel? Zeker, dat is esthetiek; ze doorbreken de lijn, geven diepte, en creëren een visueel ritme dat een gevel echt kan optillen. Maar onderschat hun subtiele complexiteit niet. Alhoewel overwegend decoratief, soms, héél soms, dragen ze daadwerkelijk bij aan de constructie, al is dat een bijzaak vergeleken met hun sierwaarde. Ze verschillen van een kraagsteen door hun doorgaans meer uitgestrekte, soms rijk bewerkte horizontale profiel. Vervaardigd uit steen, hout, of zelfs in modernere uitvoeringen uit composiet, de materiaalkeuze beïnvloedt zowel uitstraling als – indien aanwezig – de constructieve bijdrage.

De modillon, een verfijnd element, kent geen strikte 'typen' in de zin van fundamenteel verschillende constructies, wel variaties die vooral de esthetiek en het toegepaste materiaal betreffen. Je vindt ze, bijvoorbeeld, uitgevoerd in hardsteen, robuust en vaak rijkelijk gebeeldhouwd met motieven als acanthusbladeren of voluten, de klassieke blikvangers. Houten modillons zijn daarentegen veelvoorkomend in de traditionele vakwerkbouw of onder bredere dakoverstekken, waar ze soms een meer organische, minder formele uitstraling hebben. Recentelijk duiken er ook exemplaren op uit composietmaterialen, die de traditionele vormen nabootsen maar lichter zijn en minder onderhoud vergen, vooral handig bij restauraties of nieuwe projecten met een klassieke inslag.

Vaak wordt de modillon verward met, of gezien als een specifieke vorm van, een console. En dat klopt, deels. Een console is een paraplubegrip voor elk uitkragend bouwelement dat dient ter ondersteuning van een last. Een modillon valt hieronder, maar onderscheidt zich doorgaans door zijn specifieke toepassing – vrijwel altijd onder een kroonlijst, een balkon of een dakrand – en zijn veelal uitgesproken decoratieve karakter, met een meer uitgestrekt of sierlijk profiel dan een 'algemene' console. Het is de dandy onder de consoles, om zo te zeggen.

Nog een element dat soms verwarring schept is de kraagsteen. Waar een kraagsteen (denk aan een eenvoudig, trapsgewijs uitgemetseld blok) primair en onmiskenbaar een constructieve functie heeft – een muur of balk dragen, vaak met een meer gedrongen, robuuste vorm – is de modillon in de basis sierwerk. Hoewel een modillon soms incidenteel een bescheiden ondersteuning kan bieden, zoals reeds opgemerkt, is zijn architectonische bestaansrecht gelegen in het verfraaien en articuleren van gevels. Een kraagsteen draagt, een modillon siert, dat is de kern van de zaak. Het profiel van een modillon is vaak 'uitgerekter' en verfijnder, niet zelden voorzien van ingewikkelde bewerkingen die je bij een typische kraagsteen veel minder ziet. Het is een verschil van prioriteiten in het ontwerp.

Het is over het algemeen beter om abstracte concepten te visualiseren, en zelfs met zo'n specifiek element als de modillon, loont het de moeite om de concrete praktijk te zien. Dan valt die theorie beter op zijn plek, verankerd in de realiteit van de bouw. Dit is waar de modillon zijn ware aard toont, voorbij de definitie.

Denk aan die statige gevel van een 19e-eeuws bankgebouw in het centrum. De massieve, profielrijke kroonlijst die daar bovenaan de gevel siert, wordt van onderen gesierd – en visueel enigszins gedragen – door een aaneenschakeling van stenen modillons. Elk met een identiek, vaak krullend voluutprofiel, zorgvuldig uit hardsteen gehouwen. Ze creëren een levendig schaduwspel, een ritmische onderbreking, die de ogenschijnlijke zwaarte van de lijst optisch verlicht, zonder dat ze de primaire constructieve functie overnemen. Het is pure grandeur, zo'n ononderbroken reeks.

Of neem nu een karakteristiek houten chalet in de Alpen, of die robuuste boerderij uit de vorige eeuw in Nederland, herkenbaar aan de typische, brede dakoverstekken. Direct onder de dakgoot, met regelmatige afstand, kom je dan vaak eenvoudige, robuuste houten modillons tegen. Soms zijn ze nauwelijks meer dan een schuin afgesneden balkje dat net ver genoeg uitsteekt. Toch doorbreken ze de monotonie van de horizontale dakrand, geven het geheel een ambachtelijkere uitstraling en verankeren ze het dak visueel met de gevel. Functie en vorm, daar ontmoeten ze elkaar, op hun eigen, bescheiden en vaak onopvallende manier.

En dan, het balkon. Niet het moderne, strakke exemplaar, maar eentje van een vooroorlogs appartementsgebouw, soms compleet met smeedijzeren balustrade. Direct onder het zware stenen of betonnen balkonblad, precies daar waar het uit de gevel kraagt, zie je met enige regelmaat enkele forse modillons ingemetseld of gemonteerd. Zij zijn doorgaans niet de enige dragers, hoewel ze een bijdrage kunnen leveren. Nee, hun voornaamste taak: de visuele massa van het balkon optisch verlichten, de overgang van gevel naar uitkraging verzachten, en het geheel een gewichtige, klassieke uitstraling geven. Alsof het balkon met zorg en vakmanschap aan de gevel is 'gehangen', ze suggereren een zekere stevigheid, een rijkdom, een architectonische doordachtheid die verder gaat dan louter functionaliteit.

De modillon, als specifiek architectonisch detail, ontleent zijn bestaan rechtstreeks aan de klassieke bouwkunst. Het waren de oude Grieken, en later de Romeinen, die de basis legden voor dit element. Je vindt de wortels ervan diep verankerd in de systematiek van de klassieke orden, met name de Korinthische en Composiete orde, waar het een integraal onderdeel vormde van de kroonlijst (cornice). De modillon, toen vaak een gestileerde beugel of console, had de taak de zware uitkraging van de kroonlijst visueel te ondersteunen, een illusie van constructieve kracht te wekken, en tegelijkertijd het geheel te verfraaien met ritmische herhaling en schaduwspel. Het was geen primaire drager in de zin van een kraagsteen; de elegantie van het detail lag in zijn schijnbare functionaliteit, in combinatie met een onmiskenbaar decoratieve rol.

Met de val van het Romeinse Rijk raakte veel van deze architectonische verfijning, waaronder de modillon, in de vergetelheid, om pas in de Renaissance weer met hernieuwd elan te worden opgepakt. Architecten uit die tijd, gedreven door een passie voor de klassieke oudheid, bestudeerden met grote nauwkeurigheid de overgebleven ruïnes en geschriften van Vitruvius. Ze herintroduceerden de modillon als een essentieel onderdeel van een 'correcte' klassieke gevelcompositie. Vanaf toen is het element, met variaties in vorm en versiering, onophoudelijk aanwezig gebleven in de architectuur: van de barokke grandeur tot de neoclassicistische soberheid, steeds aangepast aan de heersende smaak, maar altijd trouw aan zijn oorspronkelijke functie als sierlijke onderbreking onder uitstekende delen.

Zelfs in de 19e en begin 20e eeuw, toen neostijlen hoogtij vierden en de industriële productie nieuwe mogelijkheden bood, bleef de modillon een geliefd detail. Je ziet ze terug op bankgebouwen, overheidsgebouwen en statige herenhuizen, vaak in steen gehouwen, maar soms ook in gietijzer of zelfs stucwerk uitgevoerd, om de rijke uitstraling betaalbaarder te maken. Pas met de opkomst van het modernisme, dat de nadruk legde op functionaliteit en afzette tegen overbodige decoratie, nam het gebruik van de modillon in de mainstream architectuur af. Desondanks heeft de modillon, in zijn traditionele context of in moderne interpretaties met nieuwe materialen zoals composiet, zijn plaats behouden als een tijdloos element dat een gevel kan verrijken met historische diepte en esthetische finesse.

• https://fr.wikipedia.org/wiki/Modillon
• https://www.joostdevree.nl/bouwkunde2/jpgp/pdf_057_bouwkundig_woordenboek_g_c_w_pijtak_1848.pdf
• https://www.encyclo.nl/begrip/dragende_functie