Molersteen
Definitie
Een poreuze isolatiesteen vervaardigd uit een mengsel van klei en de kiezelpantsertjes van diatomeeën.
Omschrijving
Verwerking en industriële toepassing
De verwerking van molersteen in de praktijk vertoont gelijkenissen met traditioneel metselwerk, maar de specifieke materiaalstructuur dicteert een eigen aanpak. Men plaatst de blokken meestal in halfsteens verband. Mortelkeuze is essentieel. Vanwege de hoge porositeit en de daarmee gepaard gaande capillaire werking trekt de steen vocht direct uit de specie, wat de verwerking beïnvloedt. Het verzadigen van de steen voor aanvang voorkomt dat de mortel te snel uitdroogt en de hechting faalt.
In industriële installaties, zoals bij de bouw van ovens, fungeert de molersteen vaak als isolerende schil achter een vuurvaste laag. Stapelen gebeurt nauwgezet. Soms met dunne mortelbedden, soms droog tegen de buitenmantel. Opvallend is de directe bevestiging van onderdelen. Spijkers en schroeven vinden zonder voorboren grip in de zachte, maar vormvaste scherf. Bewerken kan ter plekke. Een handzaag volstaat voor paswerk; de verwerker merkt direct de lage weerstand bij het op maat maken waarbij de steen nauwelijks splintert. Bij gebruik in de utiliteitsbouw wordt vaak gekozen voor een afwerking met kalkhoudende stucmortels, zodat de wand kan blijven ademen terwijl de mechanische sterkte aan het oppervlak toeneemt.
Geometrie en densiteit
Molersteen verschijnt in de handel in diverse gedaanten. Massieve blokken vormen de basis. Daarnaast zijn geperforeerde varianten gangbaar voor lichtere scheidingswanden; de holle ruimtes in deze stenen reduceren het gewicht aanzienlijk zonder de thermische isolatie drastisch aan te tasten. Voor industriële toepassingen, met name in de ovenbouw, wordt onderscheid gemaakt in gradaties van densiteit. Sommige stenen zijn specifiek geperst voor een hogere mechanische druksterkte. Dit gaat wel ten koste van een fractie van de isolatiewaarde. In oudere bestekken komt men de term diatomeeënsteen of simpelweg isolatiesteen tegen. Het betreft feitelijk hetzelfde natuurproduct uit het Deense Limfjord-gebied.
Onderscheid met verwante materialen
De verwarring met cellenbeton of porisosteen ligt op de loer. De gelijkenis is echter puur functioneel. Cellenbeton is een autoclaaf-geproduceerd product op basis van kalk en zand. Molersteen is een gebakken keramisch product. Het blijft keramiek. Dit wezenlijke verschil in productiewijze maakt de molersteen chemisch resistenter tegen agressieve industriële gassen. Vergelijkt men het met Poriso-steen, dan valt de bron van de porositeit op. Waar Poriso de gaatjes dankt aan uitgebrand zaagsel of polystyreen, ontleent de molersteen zijn structuur aan de natuurlijke fossiele resten van kiezelwieren. De vuurvastheid ligt hierdoor vaak hoger. Het is een specialistisch alternatief voor de standaard lichte bouwsteen.
Praktijksituaties en herkenning
Tijdens de renovatie van een naoorlogse woning strip je de muren. Achter een laag gebutste kalkpleister verschijnt een lichtgewicht wandje. De stenen zijn oranjerood en bezaaid met die kenmerkende witte puntjes, alsof er fijn grind door de klei is gemengd. Je boort een gat. De boor glijdt erdoorheen als door boter; het boormeel is opvallend licht van kleur en textuur. Geen plug voorhanden? Een dikke spijker sla je er met twee slagen in. Hij zit muurvast zonder dat de steen splijt.
In een industriële omgeving, bijvoorbeeld bij het onderhoud van een bauxietoven, zie je een ander tafereel. Een metselaar staat op een steiger en hanteert de blokken met groot gemak. Eén hand volstaat. Terwijl de binnenvoering van de oven uit zware, vuurvaste stenen bestaat, vormt de molersteen de buffer naar de stalen buitenmantel. Het materiaal vangt de enorme thermische spanningen op. De monteur zaagt een hoekstukje op maat met een gewone handzaag. Geen stofwolk van beton, maar een zacht knarsend geluid en een perfecte snede. Zo herken je de steen direct in het veld.
Normering en kaders
Metselwerk moet voldoen. De NEN-EN 771-1 vormt hierbij het wettelijk kader voor keramische metselstenen, waaronder ook de molersteen valt. Fabrikanten zijn verplicht een Prestatieverklaring (DoP) op te stellen. Dit document garandeert de gedeclareerde waarden voor druksterkte en thermische geleidbaarheid. Het Besluit bouwwerken leefomgeving (BBL) stelt eisen aan de brandveiligheid van constructies. Molersteen scoort hier hoog. Vanwege de minerale samenstelling is het materiaal onbrandbaar, doorgaans geclassificeerd als Eurobrandklasse A1.
In de industriële ovenbouw gelden vaak aanvullende internationale normen voor vuurvaste isolatiematerialen. Deze waarborgen dat de steen bestand is tegen extreme thermische belastingen zonder structurele integriteit te verliezen. CE-markering is essentieel. Zonder dit keurmerk mag de steen niet in de reguliere handel voor bouwconstructies worden gebracht. Voor dragende wanden is extra aandacht nodig. De Eurocode 6 (NEN-EN 1996) geeft de rekenregels voor de stabiliteit van het metselwerk, waarbij de relatief lage druksterkte van molersteen een bepalende factor is in het constructief ontwerp. De steen wordt hierdoor in de moderne praktijk conform regelgeving vrijwel uitsluitend als isolerende laag of in niet-dragende scheidingswanden toegepast.
Geologische oorsprong en vroege winning
De basis voor de molersteen werd ruim 55 miljoen jaar geleden gelegd in wat nu het Deense Limfjord-gebied is. Microscopisch kleine kiezelwieren zonken naar de zeebodem. Ze mengden zich met vulkanische as. Dit specifieke sediment, een natuurlijke mix van diatomeeënaarde en klei, komt nergens anders ter wereld in deze samenstelling voor. De naam 'Moler' is een samentrekking van Mo (verwijzend naar het eiland Mors) en ler, het Deense woord voor klei.
Hoewel de lokale bevolking de klei al langer kende, begon de industriële exploitatie pas echt rond 1912. Men ontdekte dat het bakken van deze specifieke klei resulteerde in een steen die ongewoon licht en poreus was. De luchtinsluitingen van de fossiele pantsertjes bleven na het bakproces intact. Dit maakte de steen direct interessant voor een sector die zocht naar gewichtsbesparing zonder in te boeten op brandveiligheid.
De Nederlandse bloeiperiode en de verschuiving naar industrie
Nederland omarmde de molersteen massaal tijdens de wederopbouwperiode na de Tweede Wereldoorlog. De woningnood was hoog. Snelheid was geboden. De steen bood uitkomst voor niet-dragende scheidingswanden in de duizenden nieuwe doorzonwoningen en portiekflats. Timmermannen en metselaars prezen de verwerkbaarheid. Je kon er direct in spijkeren. Geen pluggen nodig. Geen splijtgevaar. De steen was een technisch wondermiddel voor de snelle binnenafbouw van die tijd.
In de jaren '70 en '80 veranderde de markt. Kalkzandsteen en cellenbeton werden dominante concurrenten door hun lagere prijs en grotere formaat. De molersteen verloor terrein in de woningbouw, maar vond een nieuwe, specialistische niche. De focus verschoof naar de zware industrie. Waar reguliere lichte stenen bezwijken onder extreme hitte, blijft molersteen stabiel. Hierdoor transformeerde de historische bouwsteen van een algemeen bouwmateriaal naar een hoogwaardig isolatieproduct voor bauxietovens, elektrolysecellen en petrochemische installaties.
Meer over bouwmaterialen en grondstoffen
Ontdek meer termen en definities gerelateerd aan bouwmaterialen en grondstoffen
