Neostijlen

Baksteen uit de fabriek, maar de vorm van een kathedraal. Dat is de essentie van neostijlen. Architecten in de negentiende eeuw zochten houvast in het verleden terwijl de industriële revolutie de bouwplaats radicaal veranderde. Men noemt dit tijdperk historisme. Het gaat niet om een letterlijke kopie van het verleden, want de constructie erachter is vaak fundamenteel anders dan het origineel. Waar een middeleeuwse bouwer jaren deed over het handmatig houwen van natuursteen, gebruikte de neostijl-architect machinaal vervaardigde vormstenen en soms zelfs gietijzeren kolomstructuren om hetzelfde visuele effect te bereiken. De keuze voor een specifieke stijl was zelden willekeurig en hing vaak nauw samen met de maatschappelijke functie van het bouwwerk. Voor een gerechtsgebouw of paleis wilde men de autoriteit van het neoclassicisme uitstralen, terwijl voor de talloze nieuwe parochiekerken de neogotiek als de enige ware christelijke stijl werd beschouwd. Dit zorgde voor een straatbeeld waarin verschillende eeuwen tegelijkertijd leken te herleven.

De realisatie van een bouwwerk in een neostijl stoelt op de herinterpretatie van historische beeldtaal binnen een industriële context. Architecten selecteren een specifieke stijlvorm op basis van de beoogde maatschappelijke uitstraling van het gebouw. Het ontwerpproces vertaalt vervolgens klassieke verhoudingen naar een moderne plattegrond. De constructie ondergaat een fundamentele verandering ten opzichte van het historische voorbeeld. Men combineert traditionele esthetiek met de efficiëntie van de negentiende-eeuwse bouwnijverheid.

De uitvoering leunt zwaar op de opkomst van gestandaardiseerde bouwmaterialen. Waar middeleeuwse gotiek afhankelijk was van lokale natuursteen, benut de neogotiek de massaproductie van de ringoven. Bakstenen in diverse vormen en kleuren maken complexe profileringen in gevels mogelijk zonder dat daar intensief hakwerk aan te pas komt. Dragende structuren van gietijzer worden dikwijls ingezet om grote vrije overspanningen te realiseren. Deze moderne skeletten verdwijnen achter een schil van historiserend metselwerk. Het is een hybride proces. De esthetiek kijkt achterom; de techniek kijkt vooruit. Ornamentiek is niet langer het resultaat van uniek handwerk van de ambachtsman. Prefabricage speelt een sleutelrol. Decoratieve elementen uit gips, gietijzer of terracotta worden in series vervaardigd en op de bouwplaats gemonteerd. Dit proces zorgt voor een snelle verspreiding van rijke decors in het straatbeeld. De constructeur integreert moderne verwarmings- en ventilatiesystemen binnen de muren die uiterlijk een andere eeuw suggereren.

De architecturale menukaart van de negentiende eeuw

De neostijlen laten zich niet over één kam scheren. Elke variant diende een specifiek maatschappelijk of symbolisch doel. Waar de ene stijl strakke rationaliteit predikte, zocht de andere naar religieuze vervoering of nationale trots.

Neogotiek is wellicht de meest zichtbare variant in de Nederlandse openbare ruimte. Verticaliteit voert de boventoon. Spitsbogen, kruisribgewelven en luchtbogen domineren het beeld, maar dan vaak uitgevoerd in strakke, machinale baksteen. Deze stijl was onlosmakelijk verbonden met de katholieke emancipatie. Pierre Cuypers is de onbetwiste grootmeester. Toch is er een wezenlijk verschil tussen de vroege 'Willem II-gotiek'—die vooral decoratief en oppervlakkig was—en de latere, constructief rationele neogotiek die de logica van de middeleeuwen probeerde te doorgronden.

Neorenaissance vormde het antwoord voor de burgerij. Het greep terug op de Hollandse glorie van de zestiende en zeventiende eeuw. Denk aan de overvloedige toepassing van trapgevels, horizontale natuurstenen banden (speklagen) en rijk versierde sluitstenen boven vensters. Het is een bouwstijl die 'Nederlands' ademt. Het Rijksmuseum en het Centraal Station in Amsterdam zijn de ultieme voorbeelden van deze mix tussen neogotiek en neorenaissance.

Neoclassicisme streefde naar rust en orde. Griekse en Romeinse tempelarchitectuur stonden model. Zuilen, frontons en een strikte symmetrie moesten autoriteit uitstralen. Het is de taal van de macht. Paleizen, rechtbanken en musea kregen hiermee een tijdloze, bijna strenge uitstraling. Binnen deze stroom onderscheiden we ook de Empirestijl, die onder Napoleon populair werd en nog meer nadruk legde op keizerlijke grandeur.

Eclecticisme en de zoektocht naar een eigen gezicht

Niet elk gebouw past in een hokje. Eclecticisme is geen stijl op zich, maar een ontwerpmethode. Architecten combineerden hierbij elementen uit verschillende tijdperken tot een nieuw geheel. Een neoclassicistische basis met neobarokke versieringen rondom de ramen? Geen enkel probleem. Het was een pragmatische aanpak die vooral bij rijke woonhuizen en theaters veelvuldig werd toegepast.

Minder vaak voorkomend maar zeer specifiek is de neoromaanse stijl. Deze herken je aan de ronde bogen en zware, robuuste muren. Het oogt massiever dan de neogotiek. Men paste dit vaak toe bij protestantse kerken of openbare gebouwen die een onverzettelijke indruk moesten maken. Daarnaast kende de negentiende eeuw ook de neobarok, herkenbaar aan weelderige krullen, dynamiek en een overdaad aan decoratie, vaak gereserveerd voor de interieurs van de allerrijksten of voor prestigieuze operagebouwen.

Het onderscheid met de 'echte' historische stijlen zit in de perfectie. Neostijlen zijn vaak regelmatiger. De bakstenen zijn rechter. De voeg is strakker. Het is geschiedenis, maar dan door de bril van de industriële revolutie bekeken.

Kijk naar een negentiende-eeuws herenhuis in een stadsuitbreiding. De gevel toont trotse trapgevels en horizontale witte banden. Dit lijkt op de Gouden Eeuw, maar de uitvoering verraadt de moderne tijd. De stenen zijn messcherp. Waar een zeventiende-eeuwse metselaar werkte met onregelmatige, handgebakken klinkers, zie je hier de strakke hand van de ringoven. De witte 'speklagen' zijn vaak geen massieve blokken natuursteen, maar dunne platen of zelfs gepleisterde baksteen om kosten te besparen. Het is een decorstuk van herkenbaarheid.

Stap een neogotische kerk binnen. Je kijkt omhoog naar een indrukwekkend kruisribgewelf. De suggestie van zwaarte is enorm. Toch rusten de gewelven niet zelden op slanke, gietijzeren kolommen die simpelweg met hout of stucwerk zijn omkleed om op massief natuursteen te lijken. In de hoek van de kerk staat een radiator. De architect heeft de modernste verwarmingsbuizen handig weggewerkt achter een smeedijzeren rooster met middeleeuwse krullen. De techniek is actueel, de esthetiek is een herinnering.

Catalogusbouw avant la lettre. Een aannemer in 1890 hoefde geen beeldhouwer meer in te huren voor een rijk gedecoreerd plafond. Hij bestelde kant-en-klare ornamenten uit een catalogus. Gipsen rozetten en guirlandes werden in series gegoten en met enkele spijkers en wat lijm tegen het rachelwerk bevestigd. Het resultaat? Een interieur dat de grandeur van een paleis suggereert, gerealiseerd met de snelheid van een industriële bouwplaats. In de straat staan tien identieke huizen. Alleen de kleur van de voordeur en het type ornament boven het raam verschilt. Dat is de realiteit van de neostijlen: maximale visuele impact door slimme standaardisatie.

Bescherming onder de Erfgoedwet

Vrijwel elk prominent bouwwerk in een neostijl geniet vandaag de dag bescherming. De Erfgoedwet vormt hierbij de basis. Of het nu gaat om een neogotische kathedraal of een eclectisch herenhuis aan een stadssingel; de status van rijksmonument of gemeentelijk monument is de standaard. Dit betekent een strikte instandhoudingsplicht. Geen sloop. Geen ingrijpende wijziging zonder omgevingsvergunning voor een monumentenactiviteit. De wet stelt dat de cultuurhistorische waarde niet mag worden aangetast door ondoordachte moderniseringen.

Toepassing van het BBL bij transformatie

Renovatie van neostijl-panden brengt specifieke uitdagingen met zich mee binnen het Besluit bouwwerken leefomgeving (BBL). Brandveiligheid is een cruciaal punt. De historische constructies met houten vloeren en decoratieve stucplafonds voldoen zelden aan de moderne eisen voor weerstand tegen branddoorslag en brandoverslag (WBDBO). Bij functiewijziging, zoals het transformeren van een neorenaissance kantoorpand naar appartementen, geldt het rechtens verkregen niveau. Toch eist de gemeente vaak extra maatregelen. Maatwerk is vereist. Het isoleren van een neogotische gevel met prefab ornamentiek mag nooit leiden tot aantasting van het gevelaanzicht. De Omgevingswet faciliteert dit via specifieke regels in het lokale Omgevingsplan.

Welstand en beeldkwaliteitsplannen

Behoud van het straatbeeld. Dat is waar welstandsnota's zich op focussen bij wijken met veel historisme. De samenhang tussen verschillende neostijlen binnen één straatwand wordt beschermd via beeldkwaliteitsplannen. Kleurgebruik bij schilderwerk van kozijnen. De profilering van kroonlijsten. Zelfs de voegmethode, zoals de snijvoeg of knipvoeg die zo typerend is voor de neorenaissance, ligt vaak vast in richtlijnen. Wie deze details negeert, krijgt te maken met handhaving. Het is een juridisch mijnenveld voor de onvoorbereide aannemer.

De kiem van de neostijlen ligt in de politieke en maatschappelijke verschuivingen na de Franse Revolutie. Europa zocht een nieuwe identiteit. Het neoclassicisme beet de spits af. Strakke lijnen. Rationele verhoudingen. Een directe reactie op de frivole barok van het ancien régime. In Nederland vertaalde dit zich rond 1800 in sobere, statige overheidsgebouwen die de orde van de nieuwe eenheidsstaat moesten onderstrepen. Architectuur als instrument van staatsvorming.

Halverwege de negentiende eeuw kantelde het sentiment. De Romantiek kwam op. Men verlangde niet langer naar de koele rede van de Grieken, maar naar de mystiek van de eigen middeleeuwse geschiedenis. Deze omslag viel samen met de grondwetsherziening van 1848. Vrijheid van godsdienst. Het gevolg? Een explosieve vraag naar nieuwe kerkgebouwen. De neogotiek werd de standaard voor katholiek Nederland, gedreven door de overtuiging dat alleen de gotische vormtaal de juiste spirituele lading bezat. Het was een ideologische strijd gestreden in baksteen.

Rond 1870 veranderde de dynamiek door de voltooide industriële revolutie. Transport via spoorwegen maakte materialen uit verre regio's plotseling betaalbaar. De neorenaissance werd de stijl van de zelfbewuste burgerij en het jonge koninkrijk. Trapgevels keerden terug in het straatbeeld als symbool van nationale trots. Het was de tijd van de grote publieke werken. Musea. Postkantoren. Stations. De techniek onder de motorkap werd echter steeds moderner. Staalconstructies boden mogelijkheden die de historische voorbeelden simpelweg niet kenden.

De neostijlen hielden stand zolang de techniek zich schikte naar de vorm. Maar de rek was eruit. Aan het begin van de twintigste eeuw groeide de weerstand tegen het 'masker' van de architectuur. Critici vonden het oneerlijk om moderne materialen te verstoppen achter historiserende decors. H.P. Berlage markeerde het breekpunt. Met de bouw van de Beurs van Berlage in 1903 verschoof de aandacht naar constructieve waarheid. De ornamentiek verdween. De neostijlen verloren hun relevantie. Tegen 1915 had het modernisme de overhand gekregen en werd het historisme definitief naar de geschiedenisboeken verwezen.

• https://www.depanne.be/nl/bouwstijlen
• https://www.hendrickdekeyser.nl/bouwstijlen/eclecticisme-en-neo-stijlen
• https://nl.wikipedia.org/wiki/Neostijlen
• https://wikikids.nl/Historisme_(Architectuur
• https://erfgoedbekeken.nl/bouwstijlen-nederland/
• https://www.joostdevree.nl/shtmls/neogotiek.shtml
• https://www.pbl.nl/actueel/nieuws/de-waarde-van-een-bouwstijl
• https://emmeloord.info/bouwstijlen-2/
• https://www.amsterdam-monumentenstad.nl/database/grachtenboek_tekst.php?id=57
• https://www.okv.be/archief/eclecticisme-stijlpluralisme-de-kunst
• https://www.wikiwand.com/nl/articles/Historisme_(architectuur
• https://www.encyclo.nl/begrip/Bouwstijlen
• https://www.joostdevree.nl/shtmls/neorenaissance.shtml
• https://nl.wikipedia.org/wiki/Historisme_(architectuur
• https://wikikids.nl/Architectuur
• https://prezi.com/y_c_onas3x5-/neostijlen/
• https://nl.wikipedia.org/wiki/Eclecticisme_(architectuur
• https://www.museumdefundatie.nl/user/file/kijkwijzer-voor-architectuur.pdf